Definición e modelo

Segundo o Decreto 329/2005, de 18 de julio considerarase “centros de protección de menores aqueles equipamentos destinados á atención de menores de idade que, de acordo coa normativa en vigor, estean en situación de risco, desamparo ou conflito social e nos que se desenvolven con regularidade programas e actividades dirixidos a este sector da poboación. Son centros residenciais de menores aqueles equipamentos creados pola entidade pública ou privada para facilitar unha atención especializada a aqueles menores que por distintas circunstancias socio familiares necesitan ser separados temporalmente do seu núcleo familiar ou internados baixo a aplicación de medidas xudiciais. Os centros deben reproducir as condicións de vida do menor da forma máis próxima ou a dunha familia normalizada, desde o formato da vivenda ata a súa atención integral e compensadora das súas deficiencias.

Son centros de atención de día aqueles equipamentos de carácter diúrno que proporcionan aos menores diversas atencións durante o día, prestando servizos complementarios de soporte e apoio ás familias e contribuíndo a paliar as súas carencias e mellorar o seu proceso de normalización familiar”.

Neste sentido, o acollemento residencial é un recurso de protección pensado para aqueles, nenos, nenas ou adolescentes, sobre quen se asuma previamente a tutela ou a garda, sen prexuízo da atención inmediata que se lles presta cando se atopen transitoriamente nunha posible situación de desprotección.

O acollemento residencial garantirá unha atención adecuada ás necesidades que presente cada NNA promovendo o desenvolvemento integral das súas diversas dimensións como persoas e orientando a súa conduta durante a permanencia nos mesmos, constituíndo unha alternativa válida para asumir a responsabilidade sobre o seu desenvolvemento integral, garantindo o exercicio de dereitos e a adecuada satisfacción das súas necesidades, nunha ambiente de seguridade e protección, así como o acceso aos recursos sociais nas mesmas condicións que calquera outro NNA da súa idade.

Como recurso protector, o acollemento residencial ten como finalidade ofrecer unha contorna convivencial estable orientado á procura do pleno desenvolvemento persoal e a integración familiar e social, proporcionando ao NNA o estilo de vida máis normalizado e adecuado as súas características, mantendo, sempre que sexa posible, a proximidade e os contactos coa contorna de referencia, potenciando experiencias de aprendizaxe nas mesmas condicións que calquera outra persoa da súa idade.

O modelo de acollemento residencial céntrase na calidade técnica do procedemento e na calidez humana da acollida, o que supera o concepto de acollemento residencial como mera estancia protectora para propoñer un modelo de contexto educativo e socio terapéutico no que se implemente unha variedade de estratexias e recursos educativos para potenciar ao máximo o desenvolvemento dos nenos, nenas ou adolescentes en acollemento residencial.

Os procedementos de ingreso, seguimento, baixas e xestión de expedientes, incidencias especiais e outras cuestións organizativas, de calidade e funcionamento, seguirán o establecido nas normas e protocolos elaborados pola Entidade Pública competente en protección á infancia e adolescencia.

A intervención individualizada cos NNA no marco dos centros de menores terá como referencia e guía o Plan Individualizado en Protección elaborado polos e as responsables da Entidade Pública competente en protección á infancia e adolescencia.

Funcións do acollemento residencial.

As funcións que os centros de protección han de cubrir en relación coas necesidades de NNA son as seguintes:

• Función asistencial, educativa, afectiva e terapéutica, dando resposta ás necesidades de desenvolvemento físico, psíquico, emocional e social das persoas, compensando os posibles déficits que a súa situación de desprotección puidese ocasionar.
• Acollemento de emerxencia cando se requira unha separación urxente de NNA das súas familias ou a súa protección ante calquera outra situación de grave risco.
• Detección das especiais necesidades de atención social, pedagóxica, sanitaria ou psicolóxica que poidan presentar as persoas menores de idade, garantindo unha resposta adecuada ás mesmas, tanto desde os recursos propios do centro como a través da mobilización doutros recursos externos, sempre desde o criterio da tendencia á normalización.
• Creación dunha contorna de seguridade e afecto no que nenos, nenas, adolescentes e mozas perciban e sintan acollida, agarimo, seguridade e protección, onde poidan manifestar as súas emocións e escóiteselles e atenda de forma comprensiva e afectiva.
• Preparación das persoas menores de idade para o retorno ao fogar ben sexa a familiar de orixe, a integración en familia acolledora ou adoptiva ou a creación das condicións para a emancipación ou a vida independente ao chegar á maioría de idade.
  Os centros de protección de menores traballan para que as persoas que atenden poidan, no menor tempo posible, vivir en condicións normais, constituíndo, en si mesmos, espazos normalizados.
• Nos casos en que non sexa posible o retorno de menores aos seus fogares familiares de orixe ou a integración en alternativas familiares, xa sexa pola idade ou outras circunstancias, o centro ha de cumprir a función de preparación para a emancipación e autonomía, o que conleva traballar con adolescentes e mozas para facilitar unha adecuada inserción socio-laboral, que lle posibilite vivir de forma autónoma, así como a preparación integral para afrontar a construción dun novo espazo convivencial ao chegar á maioría de idade.

Persoas destinatarias.

En xeral, poden ser obxecto de atención dos distintos recursos residenciais todas as persoas menores de 18 anos que requiran unha medida de garda ou tutela debido á súa situación de desprotección. De maneira específica, enténdese que as medidas residenciais serán aplicables a aquelas persoas menores de idade nas que existe unha separación con respecto ao núcleo familiar e para as cales a medida de acollemento familiar non é posible ou é desaconsellable.

Nalgúns casos, na valoración previa preséntanse especiais características dalgúns NNA, como son os problemas de conduta, ou de saúde mental. Nestes casos, o recurso residencial debe elixirse con particular coidado, buscando o dispositivo máis axustado e promovendo para eles un recurso específico, como vemos a continuación:

• Cando os NNA presentan graves problemas de conduta e póñense a si mesmas ou a outros en grave perigo, o que levaría a considerar a súa derivación a un programa especializado.
• Cando as persoas menores de idade presentan problemas de saúde mental que lles impiden beneficiarse da convivencia no recurso residencial e que deberían beneficiarse dun recurso máis específico de protección.

Á súa vez, dada a enorme variedade de idades, situacións e problemas que presentan as persoas menores de idade con necesidades de protección é importante que a rede de recursos de protección utilice complementariamente os recursos comunitarios que precise para a cobertura adecuada das variadas necesidades das devanditas persoas menores de idade: escolas infantís, centros de Día, centros específicos para persoas con discapacidade, centros ocupacionais, unidades terapéuticas de saúde mental, e calquera outra que permita cubrir as necesidades dos nenos, nenas e adolescentes.

Excepcionalmente, e previo acordo entre a persoa atendida e a Entidade Pública competente, poderán ser beneficiarias dos recursos de acollemento residencial as persoas mozas maiores de 18 anos que, con anterioridade á súa maioría de idade, residisen nun recurso de protección, Apoio técnico a mozos con maioría de idade legal que tiveron medida de protección.

Principios do acollemento residencial

O acollemento residencial de NNA réxese polos seguintes principios:

1. Con carácter xeral, o acollemento residencial deberá axustarse aos principios e criterios reitores da actuación administrativa recollidos na normativa específica en materia de protección á infancia e á adolescencia. Estes principios son fundamentais para garantir o benestar e desenvolvemento integral. Estes principios inclúen:
   • Protección do exercicio de dereitos: A protección dos dereitos da infancia é un principio reitor e, como tal, o acollemento residencial debe ser unha alternativa que responda as necesidades específicas de cada NNA.
   • Integración familiar: Oriéntase á maior proximidade posible das persoas menores á súa contorna familiar, educativo, cultural e social, sempre que este sexa acorde co interese superior do menor.
   • Seguridade e protección: Garántese unha contorna segura e adecuada para o desenvolvemento e benestar dos menores, evitando a separación da familia de orixe ou a adopción de medidas de protección que supoñan a separación destes da súa familia de orixe
   • Transición á vida independente: Proporciónanse aos adolescentes e mozos que así o requiran os recursos e habilidades necesarios para a transición á vida autónoma e independente.
   • Participación activa: Promóvese a participación activa da infancia, a adolescencia e as súas familias nos temas que lles afectan, escoitando o seu punto de vista e tomando en consideración a súa opinión na toma de decisións.
   Estes principios forman parte dun marco normativo máis amplo que busca garantir a protección integral da infancia e a adolescencia fronte á violencia e promover a súa reintegración familiar ou, de non ser posible, a integración nunha familia alternativa.
2. Con carácter específico, o acollemento residencial deberá axustarse aos seguintes principios:
   1. Os criterios xerais de interpretación do interese superior do menor, recollidos na normativa específica. Para iso, estableceranse protocolos claros de avaliación e determinación do devandito interese superior, acordes cos criterios de claridade, proporcionalidade e necesidade.
   2. Garantir o cumprimento dos criterios necesarios para xerar contornas seguras.
      Articularanse e reforzarán os mecanismos de comunicación, queixa e denuncia accesibles, confidenciais e eficaces para todos os nenos, nenas e adolescentes e a contratación segura de profesionaisi.
   3. Asegurar que se desenvolvan plans individualizados para cada neno, nena ou adolescente, incluíndo a súa participación, así como un sistema de seguimento periódico e a revisión das medidas aplicadas, segundo as necesidades do neno, nena ou adolescente, polos poderes públicos.
   4. Preservar aos nenos, nenas e adolescentes o máis cerca posible da súa contorna familiar, educativo, cultural e social, sempre que isto sexa acorde ao seu interese superior.
   5. Garantir a adaptación dos recursos e programas ás necesidades específicas das persoas con diversidade (mobilidade reducida, trastornos do neurodesarrollo, diversidade funcional, e discapacidade sensorial ou intelectual, entre outras), respectando a Convención sobre os Dereitos das Persoas con Discapacidade de Nacións Unidas.
   6. Adaptación das medidas a colectivos que así o necesiten, como grupos de irmáns e irmás, infancia migrante e refuxiada, vítimas de explotación sexual e trata de seres humanos e infancia con problemas de conduta.
      No caso de irmáns e irmás, darase prioridade ao interese superior da persoa menor de idade, favorecendo, sempre que non sexa contrario ao devandito interese, a permanencia dos grupos de irmáns e irmás nun mesmo recurso.
   7. Incorporar a perspectiva de xénero, interseccionalidade e interculturalidade na intervención, para mellorar a especialización e resposta ás necesidades diferenciais, minimizando as desigualdades por razón de xénero e a igualdade de trato e non discriminación.
   8. Traballar na transición cara á vida adulta, co obxectivo de que as e os adolescentes e persoas mozas alcancen un determinado nivel de autonomía, que lles permita participar na comunidade. Para iso, deberá planificarse esta con a antelación suficiente por profesionais cualificados, quen prestará apoio e supervisión durante o tempo necesario.
   9. Avaliar de forma continuada os programas, recursos de acollemento residencial, así como as entidades que xestionan estes servizos e recursos.
   10. Garantir unha atención integral dirixida á recuperación dos nenos, nenas e adolescentes que foron vítimas de vulneración dos seus dereitos.
   11. Garantir o dereito á información dos nenos, nenas e adolescentes, o que inclúe tanto o acceso ao propio expediente de protección como á entidade pública de protección, especialmente mediante unha comunicación eficaz e continua co técnico de referencia. A documentación proporcionada debe ser completa e presentada cunha linguaxe accesible, de acordo á idade e madurez da nena, neno ou adolescente.
   12. Colaborar co Ministerio Fiscal para a supervisión e inspección periódica dos recursos de acollemento residencial.
   13. Garantir a especialización de profesionais a través da formación integral, continua e dinámica a todos os e as profesionais. Así mesmo, asegurarase a contratación segura de profesionais partindo do establecemento dun sistema de selección de persoal, políticas de salvagarda e códigos de conduta. Promocionarase a continuidade e estabilidade das e dos profesionais e aseguraranse unhas condicións idóneas para o exercicio da profesión.
   14. Garantir a competencia en técnicas de resolución de conflitos, contención emocional e medidas de desescalada que favorezan a convivencia e a prevención de violencia, asegurando que as medidas de contención sexan utilizadas só como último recurso e desenvólvanse nun marco de garantía xurídica dos dereitos humanos e sempre que sexa acorde ao interese superior dos NNA.
   15. Promover contornas educativas e relacionais baseados na afectividade consciente, nos que se coide a calidade do vínculo afectivo, escóitaa activa, a regulación emocional e a expresión segura das emocións, como elementos clave para a recuperación das persoas menores.

Obxectivos do acollemento residencial como recurso protector

A diversificación de necesidades e a variedade de perfís dos NNA obxecto de protección implica dispoñer de distintos recursos residenciais e distintas modalidades de coidado integradas nunha rede de centros para a protección á infancia.

A utilización dos recursos de acollemento residencial nas súas diversas modalidades parte dunha adecuada e rigorosa avaliación de cada NNA, na que, descartada a conveniencia ou viabilidade doutro tipo de intervencións, considérese o acollemento residencial como a mellor das alternativas.

En consecuencia, exponse a necesidade de que todo ingreso nun recurso residencial responda a un Plan Individualizado de Protección (PIP) cuxo obxectivo debe estar claramente establecido, e sirva de orientación básica para o traballo educativo.

O acollemento residencial debe ter sempre unha finalidade acolledora e terapéutica, tendo en conta dos danos e as experiencias traumáticas que sufriron os nenos, nenas e adolescentes que deben ser separados das súas familias.

Para cumprir adecuadamente esta finalidade deberanse ter en conta catro grandes obxectivos xenerai

• Potenciar o máximo desenvolvemento e crecemento persoal nas principais dimensións: intelectual, afectiva, social e de saúde, de forma que a permanencia nun recurso residencial non soamente evite a deterioración propia dunha disfuncional situación familiar, senón que contribúa a superar os posibles trastornos ou atrasos que a persoa menor de idade poida presentar.
• Integrar ás persoas menores de idade nos principais contextos de socialización como a escola, a comunidade ou, no seu caso, o traballo, intensificando a utilización dos recursos sociais normalizados. En cada caso considerarase a forma máis conveniente de relacións a manter co contexto familiar do neno, nena ou adolescente.
• Constituír unha contorna de seguridade e protección para as persoas menores de idade onde poidan xerarse experiencias de aprendizaxe baseadas en modelos educativos funcionais de responsabilidade e relación positiva.
• Contribuír á consecución do Plan Individualizado en Protección establecido, dando prioridade nos Programas Educativos Individuais (PEI) a cantas accións e intervencións permitan alcanzar os obxectivos dese plan do modo máis rápido e adecuado posible.

Programas de atención residencial

Os programas de acollemento residencial constitúen o marco de referencia no que se ordenan os principios e criterios que inspiran a acción socioeducativa para cada un dos perfís individuais e/ou colectivos que presentan as persoas NNA de idade en acollemento residencial, de acordo ás súas distintas circunstancias sociais.

Supoñen un instrumento técnico para orientar a acción nos centros, de acordo ao perfil de NNA atendidos neles en cada momento e varían en función da necesidade dos devanditos perfís.

En consecuencia, os programas non existen no baleiro, senón que se sustentan e desenvolven en recursos e espazos, e mesmo baséanse nestes para a súa definición. Así, débese subliñar que nun mesmo centro poden desenvolverse distintos programas, tanto en correspondencia coa posible distribución modular do devandito centro como coa inclusión dalgún programa de aplicación individual ou específica.

Igualmente, contémplase a posibilidade de que se combinen programas de carácter xeral, con algúns de aplicación individual, en aras do respecto dos principios de individualización, integración, normalización da atención socioeducativa.

Partindo dos principios xa expostos, parece obvio que a atención nos Centros de Protección baséase no caso de que a cada NNA débeselle ofrecer unha atención acorde ás súas necesidades propias, sendo a principal referencia para a toma de decisións o interese superior (ISM), por encima de calquera outra consideración loxística, administrativa ou económica.

O Sistema de Protección de Menores da Xunta de Galicia, constituído por unha rede de centros de acollemento residencial, estrutúrase en base ao desenvolvemento de distintos programas, cuxo contido é o seguinte:

1. Programa de primeira acollida e diagnóstico para nenos, nenas e adolescentes en situación de desprotección, destinado a facilitar unha primeira acollida e diagnóstico psicosocioeducativo para NNA en posible situación de desprotección, que requiran unha intervención inmediata e de urxencia, mentres se completa a valoración da súa situación para adoptar a medida de protección e/ou recursos máis acordes á súa protección.
   Este programa deberá estar dispoñible para acoller a calquera neno, nena ou adolescente durante as 24 horas do día, os 365 días do ano e a permanencia neste programa será temporal e limitada en función das necesidades de cada NNA.
   Poderá desenvolverse en centros específicos de primeira acollida ou a través da habilitación de unidades ou espazos en centros que desenvolvan o programa de acollemento residencial xeneral. Neste caso, destinaranse preferentemente unidades de convivencia específicas para a atención inmediata, salvo que as características individuais das persoas menores de idade aconsellen outra localización. Evitarase, na medida do posible, que esta atención inmediata interfira na convivencia diaria do resto das unidades coas que conta o recurso.
   Ligazón de interese: Concerto social da Unidade de Primeira Acollida
2. Programa de atención de día, formado polo conxunto de intervencións técnico-profesionais de apoio á familia e ás persoas menores, durante a xornada diúrna, destinado a satisfacer as súas necesidades persoais básicas, así como as educativas, no contexto de convivencia de orixe, de maneira que se minimicen as situacións de risco e posibilítese a intervención coas familias para que incrementen os seus factores de protección.
   Este programa proporciona cobertura ás necesidades do neno, nena ou adolescente e promove a mellora do seu medio familiar con fins de preservar a convivencia e evitar a adopción dunha medida de protección que supoña a separación familiar.
   Ligazóns de interese:
   • Concerto social de centros de atención de día
   • Concerto social de Casas de Familia e Minirresidencias
3. Programa de acollemento residencial xeneral para nenos, nenas e adolescentes con medida de protección de tutela ou garda. Este programa ten como finalidade protexer o neno, nena ou adolescente asumindo o exercicio da garda, para proporcionarlle unha contorna segura e un espazo de protección que promova o seu desenvolvemento afectivo, psicolóxico, formativo-laboral, intelectual e social e que actúe como alternativa e/ou complementario na familia.
   Este programa é o núcleo de partida de todos os recursos residenciais e a el poderanse engadir outros máis específicos segundo as necesidades e as idades de nenos, nenas ou adolescentes atendidos. As prestacións deste programa circunscríbense a centros dirixidos a nenos, nenas e adolescentes, con acollemento de duración variable segundo a finalidade protectora para cada NNA e lévanse a cabo en equipamentos residenciais (pisos, centros, fogares, residencias…)
   Ligazóns de interese:
   • Licitación de centros con fogares
   • Concerto social de Casas de Familia e Minirresidencias
4. Programas de acollemento residencial específico:

   4.1. Programa de acollemento residencial específico de carácter terapéutico, para NNA suxeitos á medida de garda ou tutela, que presenten necesidades específicas de atención e protección relacionadas coa saúde mental. Estas necesidades deben estar determinadas por unha valoración especializada (diagnóstico de saúde mental) que xustifique a necesidade de integración no devandito programa.
   Ligazón de interese: Concerto social do centro de menores Casa Quintán

   4.2. Programa de acollida residencial específico para NNA con problemas de conduta, suxeitos á medida de garda ou tutela da Entidade Pública, que presenten des regulación condutual, cando estea xustificado polas súas necesidades de protección e determinado por unha valoración psicosocial especializada.
   Ligazóns de interese:

   • Licitación do centro de menores Montealegre
   • Licitación do centro de menores Chavea

Nestes programas de acollemento residencial específicos debe garantirse a dispoñibilidade de formación en técnicas de resolución de conflitos, contención emocional e medidas de desescalada que favorezan a convivencia e a prevención da violencia. Igualmente asegurarase que as medidas de contención sexan utilizadas só como último recurso, e desenvólvanse nun marco de garantía xurídica de dereitos humanos e sempre que sexa acorde ao seu interese superior e ao previsto na Lei Orgánica 8/2021, do 4 de xuño, de protección integral á infancia e a adolescencia fronte á violencia, así como na Lei Orgánica 1/1996, do 15 de xaneiro, de protección xurídica do menor.

A aplicación das medidas protectoras nestes programas deberá axustarse estritamente aos requisitos legais en materia de condicións, procedemento, persoal autorizado, garantías de dereitos, rexistro de incidencias, control administrativo e xudicial, así como ao réxime de notificacións previsto na normativa vixente.

Corresponde aos recursos que desenvolvan estes programas asegurar o cumprimento da devandita normativa en todos os aspectos relacionados coa intervención coas persoas menores, especialmente no relativo ao uso de medidas de desescalada e de resolución de conflitos. En todo caso, estes recursos deberán contar con persoal debidamente cualificado e con formación en materia de dereitos da infancia e a adolescencia, resolución de conflitos e técnicas de suxeición, e someterse á supervisión e control da entidade pública competente.

5. Programa de preparación para a autonomía e independencia dirixido a aqueles adolescentes que están ou estiveron baixo tutela ou garda da Administración Pública, ou son beneficiarios doutros programas do sistema de Protección de menores.
   Este programa céntrase en preparar e apoiar os adolescentes para a vida independente e a súa integración nunha contorna social e laboral e está enfocado ao cumprimento dos obxectivos de autonomía e independencia, potenciando a interacción e integración do adolescente na comunidade, así como o exercicio da súa autonomía e a súa participación en todos os ámbitos.
   Ligazóns de interese:
   • Licitación do programa MENTOR
   • Concerto social de MENTOR RURAL

Metodoloxía básica do traballo educativo

A intervención educativa persoal con cada neno, nena ou adolescente estrutúrase nunha secuencia de intervención, cuxas fases principais son:

1. Derivación e recepción-admisión

   Salvo nos casos de acollida de urxencia, o acollemento residencial debe ser consecuencia dun proceso de toma de decisións no que exista unha avaliación rigorosa e un Plan Individualizado de Protección (PIP) cunha finalidade claramente establecida, e sempre que o acollemento familiar resulte imposible ou contrario ao seu interese.

   A derivación a un determinado recurso residencial e a recepción por parte do mesmo deberán prepararse mediante unha reunión dos profesionais implicados e solicitando a participación dos nenos/as e adolescentes, en función do seu desenvolvemento e as súas posibilidades, así como da súa familia.

   Os servizos de protección, a través do profesional de referencia da Entidade Pública, previamente ao ingreso (a condición de que sexa un ingreso programado), entregarían, o Plan Individualizado de Protección (PIP) coa finalidade principal, obxectivos, accións e recursos a mobilizar, así como a temporalidade prevista. Todas as decisións relevantes durante o proceso de acollida rexeranse por este Plan Individualizado de Protección. Como tarefas implicadas neste proceso de derivación, cabe mencionar:

   • Antes de producirse o ingreso, os servizos de protección á infancia remitirán ao recurso residencial a documentación necesaria, para a súa atención e a elaboración do Proxecto Educativo Individual.
   • Cada neno/a e adolescente terá asignado un educador-titor de referencia do centro.
   • Fóra dos casos de urxencia, os/as nenos/as e adolescentes que son derivados aos recursos residenciais en función do Plan Individualizado de Protección establecido nos Servizos de Protección, deben ser informados (en función da súa idade e nivel de desenvolvemento) da súa situación, de maneira que coñezan as causas, a finalidade e as posibles alternativas de futuro, de modo que se minimicen incertidumes e ansiedades.
   • Nas transicións procurarase que, sempre que sexa posible e recomendable, o ingreso no recurso residencial efectúese con acompañamento da familia ou dunha persoa de confianza, e do coordinador de caso da Entidade pública.
   • Tras o ingreso, atenderanse as necesidades emocionais, sanitarias e hixiénicas do/a neno/a e adolescente, proporcionaráselle a dotación e equipamento necesarios, e ensinaráselle a súa habitación e as distintas dependencias do recurso residencial, facilitándolle a información que sexa precisa, de forma que se asegure a súa comprensión e farase por escrito.
   • En canto sexa posible, o/a neno/a e adolescente será presentado/a aos seus compañeiros, procurando que o recibimento se produza nun ambiente coidado e amable e en condicións adecuadas e non traumáticas para aquel/a.
   • Considérase oportuna unha entrevista coa familia no centro, solicitando información sobre a súa situación. Así mesmo, achegaráselle información acerca da normativa e funcionamento do centro, entregándolle un documento de benvida ao mesmo.
2. Avaliación de necesidades

   O acollemento residencial debe constituírse nunha intervención capaz de cubrir as necesidades particulares de cada neno/a e adolescente do modo máis rápido e efectivo posible. Para iso é indispensable dispoñer dunha avaliación destas necesidades, apoiada en técnicas e instrumentos que garantan a obxectividade e o rigor das valoracións. Esta avaliación parte da que xa se realizou previamente para elaborar o Plan Individualizado de Protección, pero se complementa coa que se realiza especificamente desde a convivencia diaria no recurso residencial por parte do persoal. Esta avaliación é a base para elaborar o Proxecto Educativo Individual (PEI) e como indicadores de calidade han de contemplarse os seguintes:

   • Existe un procedemento e unhas técnicas establecidas para a Avaliación de necesidades e fortalezas dos/as nenos/as e adolescentes.
   • Todos os nenos e nenas serán obxecto dunha Avaliación Inicial e permanente de necesidades e fortalezas tras a súa acollida no recurso residencial que deberá levarse a cabo durante o primeiro mes de estancia.
   • Todos os/as nenos/as e adolescentes terán unha avaliación de necesidades e fortalezas completa e rigorosa realizada polo/a Educador/a titor/referente, que fundamente e xustifique o Proxecto Educativo Individual.
   • Este procedemento está protocolizado.
3. Proxecto Educativo Individual (PEI)

   A intervención individual que se leva a cabo en acollemento residencial guíase por un Proxecto Educativo Individual que deberá ser formulado tras a avaliación inicial. O PEI deberá conter os obxectivos principais da intervención para realizar ou promover desde o programa residencial en función do Plan Individualizado de Protección dos servizos de protección, así como as actividades, estratexias, criterios de logro e tempos. Os proxectos educativos individuais deberán ser realistas, flexibles, revisables en breves espazos de tempo e avaliables nos seus logros. Como Indicadores de calidade, han de contemplarse:

   • Cada persoa menor acollida nun recurso residencial, deberá ter un PEI.
   • Existirá un formato de PEI establecido no Proxecto Educativo de Centro que inclúa os elementos básicos da planificación: obxectivos, actividades, recursos, temporalidade e indicadores de logro
   • Realizarase nun tempo razoable desde o ingreso (antes de dous meses).
   • Para a súa elaboración partirase dos contidos do Plan Individualizado de Protección, da observación, dos resultados da avaliación inicial e do acordado polo Equipo técnico do centro e co obxectivo de establecer os programas, actuacións e recursos específicos para cada menor de idade.
   • Os PEI revisaranse periodicamente, polo menos semestralmente, e trimestralmente no caso de menores de tres anos e NNA en acollemento residencial específico (conduta e terapéutico) e actualizaranse ou modificaranse baixo a responsabilidade do Educador Titor/referente e a partir do traballo en equipo con outros educadores e outros profesionais do centro.
   • Na súa elaboración e revisión asegurarase a participación dos nenos/as e adolescentes e especialmente sempre que cumprisen os doce anos ou teñan madurez e capacidade suficientes
   • Nos PEI reflíctense os informes iniciais e de seguimento enviados aos Servizos de Protección para dar conta do traballo que se está realizando e avaliar os resultados da intervención, en coordinación co Servizo de Protección anteriormente mencionado. Os informes enviaranse polo menos semestralmente e trimestralmente nos casos de nenos/as menores de 3 anos e os NNA en acollemento residencial específico (conduta e terapéutico).
4. Intervención socioeducativa

   A intervención educativa desenvólvese sobre a base da convivencia cotiá e a utilización dos recursos da comunidade. Como indicadores de calidade, propóñense:

   • Uso educativo da Convivencia: Os profesionais deberán esforzarse por atopar espazos educativos onde desenvolver as súas estratexias individuais e colectivas.
   • Individualización da atención: Deberá poñerse especial atención en conseguir unha adecuada relación individual con cada NNA sen perder de vista que as actividades de grupo poden ser un bo complemento para lograr certas aprendizaxes. A procura dos espazos de relación de forma individualizada é unha ou unha das súas principais metas. É moi importante aproveitar as circunstancias de compartir unha determinada actividade, axuda en tarefas escolares, desprazamentos en transporte, visitas médicas, etc.
   • Polo que respecta á intervención directa, as persoas profesionais deberán posuír formación en técnicas específicas de axuda, tanto para poder construír un ambiente educativo cálido como para poder resolver situacións problemáticas que se poidan presentar.
   • Nalgúns recursos residenciais específicos ou con algúns nenos, nenas e adolescentes en particular, será necesario programar intervencións que teñan unha finalidade preventiva, terapéutica ou rehabilitadora, de modo que se cubran as necesidades reais de cada caso.
5. Valoración

   Tras a avaliación inicial e un posterior proceso de intervención, faise necesario proceder á valoración dos logros conseguidos. Resulta recomendable unha avaliación mensual a partir de instrumentos de avaliación e rexistro que abarque os contextos de vida nos que se desenvolve a persoa menor de idade obxecto de avaliación. Como indicadores de calidade, propóñense:

   • Deberase dispoñer dun sistema de avaliación que permita ir rexistrando a evolución do desenvolvemento do caso nunha serie de aspectos esenciais.
   • Este sistema facilitará a realización de informes iniciais, de seguimento e finais legalmente establecidos, nos que se resumirán as principais incidencias que fan referencia a cada persoa menor de idade, ademais do avance nos obxectivos propostos.
   • A avaliación levarase a cabo polo educador ou educadora titora, e sempre contando coa colaboración do equipo educativo, supervisado todo o proceso polo ou a responsable do recurso e coa participación dos propios nenos, nenas e adolescentes e da familia, sempre que sexa posible.
6. Saída e transición á vida independente

   A saída dun recurso residencial, ben sexa para outro programa de acollida, para a integración familiar ou para a transición á vida independente, deberá realizarse mediante unha acción planificada, con tempo de preparación e adecuada información e participación dos nenos e, no seu caso, familias implicadas.

   Poñerase especial atención nos procesos de independencia nos que os mozos alcanzan a maioría de idade, elaborando un plan de apoios e seguimento que garantan a continuidade do traballo realizado e evite situacións de risco. Como Indicadores de calidade propóñense:

   • Cada recurso residencial contará cun programa de preparación da saída, determinando as actuacións de información e orientación, de derivación e colaboración, e de coordinación que cada caso requira.
   • Prevista a saída do neno/a e adolescente do recurso residencial, prepararase ao neno/a e adolescente para a nova situación (xa sexa o cesamento do seu garda ou o traslado a outro recurso ou medida) de xeito conxunto entre o persoal do centro e os técnicos dos servizos de protección á infancia.
   • Cando o ao neno/a e adolescente vaia retornar coa súa familia ou vaia ir a outro recurso, proporcionarase aos pais ou responsables do recurso residencial ao que se vai a derivar, a información relevante sobre a súa permanencia no centro e as orientacións que se consideren oportunas, seguindo as directrices dos servizos de protección.
   • A saída dun recurso residencial protocolizarase atendendo ás distintas finalidades.
   • Todos os recursos residenciais que conten con nenos/as e adolescentes a partir de 14 anos, desenvolverán programas de autonomía e emancipación como preparación para a vida independente.
   • Cando os nenos/as e adolescentes alcanzasen a idade requirida e resulte adecuado o seu interese, promoverase a formación e capacitación laboral máis adecuadas, e a procura de recursos, ou no seu caso o mantemento dos xa existentes, que posibiliten a súa inserción laboral ou, no seu caso, a súa permanencia na educación regrada.
   • Para favorecer o proceso de integración en desenvolvemento, deberá respectarse o dereito do mozo de manter o contacto co persoal e/ou compañeiros/as.
   • Favoreceranse, en coordinación cos servizos sociais de atención primaria e os servizos de emprego e de vivenda, equipamentos de autonomía e programas de emancipación para a vida independente, que atendan as distintas necesidades das persoas que, acollidas en réxime residencial, alcancen a maioría de idade.

Metodoloxía básica do traballo educativo

A intervención educativa persoal con cada neno, nena ou adolescente estrutúrase nunha secuencia de intervención, cuxas fases principais son:

1. Derivación e recepción-admisión

   Salvo nos casos de acollida de urxencia, o acollemento residencial debe ser consecuencia dun proceso de toma de decisións no que exista unha avaliación rigorosa e un Plan Individualizado de Protección (PIP) cunha finalidade claramente establecida, e sempre que o acollemento familiar resulte imposible ou contrario ao seu interese.

   A derivación a un determinado recurso residencial e a recepción por parte do mesmo deberán prepararse mediante unha reunión dos profesionais implicados e solicitando a participación dos nenos/as e adolescentes, en función do seu desenvolvemento e as súas posibilidades, así como da súa familia.

   Os servizos de protección, a través do profesional de referencia da Entidade Pública, previamente ao ingreso (a condición de que sexa un ingreso programado), entregarían, o Plan Individualizado de Protección (PIP) coa finalidade principal, obxectivos, accións e recursos a mobilizar, así como a temporalidade prevista. Todas as decisións relevantes durante o proceso de acollida rexeranse por este Plan Individualizado de Protección. Como tarefas implicadas neste proceso de derivación, cabe mencionar:

   • Antes de producirse o ingreso, os servizos de protección á infancia remitirán ao recurso residencial a documentación necesaria, para a súa atención e a elaboración do Proxecto Educativo Individual.
   • Cada neno/a e adolescente terá asignado un educador-titor de referencia do centro.
   • Fóra dos casos de urxencia, os/as nenos/as e adolescentes que son derivados aos recursos residenciais en función do Plan Individualizado de Protección establecido nos Servizos de Protección, deben ser informados (en función da súa idade e nivel de desenvolvemento) da súa situación, de maneira que coñezan as causas, a finalidade e as posibles alternativas de futuro, de modo que se minimicen incertidumes e ansiedades.
   • Nas transicións procurarase que, sempre que sexa posible e recomendable, o ingreso no recurso residencial efectúese con acompañamento da familia ou dunha persoa de confianza, e do coordinador de caso da Entidade pública.
   • Tras o ingreso, atenderanse as necesidades emocionais, sanitarias e hixiénicas do/a neno/a e adolescente, proporcionaráselle a dotación e equipamento necesarios, e ensinaráselle a súa habitación e as distintas dependencias do recurso residencial, facilitándolle a información que sexa precisa, de forma que se asegure a súa comprensión e farase por escrito.
   • En canto sexa posible, o/a neno/a e adolescente será presentado/a aos seus compañeiros, procurando que o recibimento se produza nun ambiente coidado e amable e en condicións adecuadas e non traumáticas para aquel/a.
   • Considérase oportuna unha entrevista coa familia no centro, solicitando información sobre a súa situación. Así mesmo, achegaráselle información acerca da normativa e funcionamento do centro, entregándolle un documento de benvida ao mesmo.
2. Avaliación de necesidades

   O acollemento residencial debe constituírse nunha intervención capaz de cubrir as necesidades particulares de cada neno/a e adolescente do modo máis rápido e efectivo posible. Para iso é indispensable dispoñer dunha avaliación destas necesidades, apoiada en técnicas e instrumentos que garantan a obxectividade e o rigor das valoracións. Esta avaliación parte da que xa se realizou previamente para elaborar o Plan Individualizado de Protección, pero se complementa coa que se realiza especificamente desde a convivencia diaria no recurso residencial por parte do persoal. Esta avaliación é a base para elaborar o Proxecto Educativo Individual (PEI) e como indicadores de calidade han de contemplarse os seguintes:

   • Existe un procedemento e unhas técnicas establecidas para a Avaliación de necesidades e fortalezas dos/as nenos/as e adolescentes.
   • Todos os nenos e nenas serán obxecto dunha Avaliación Inicial e permanente de necesidades e fortalezas tras a súa acollida no recurso residencial que deberá levarse a cabo durante o primeiro mes de estancia.
   • Todos os/as nenos/as e adolescentes terán unha avaliación de necesidades e fortalezas completa e rigorosa realizada polo/a Educador/a titor/referente, que fundamente e xustifique o Proxecto Educativo Individual.
   • Este procedemento está protocolizado.
3. Proxecto Educativo Individual (PEI)

   A intervención individual que se leva a cabo en acollemento residencial guíase por un Proxecto Educativo Individual que deberá ser formulado tras a avaliación inicial. O PEI deberá conter os obxectivos principais da intervención para realizar ou promover desde o programa residencial en función do Plan Individualizado de Protección dos servizos de protección, así como as actividades, estratexias, criterios de logro e tempos. Os proxectos educativos individuais deberán ser realistas, flexibles, revisables en breves espazos de tempo e avaliables nos seus logros. Como Indicadores de calidade, han de contemplarse:

   • Cada persoa menor acollida nun recurso residencial, deberá ter un PEI.
   • Existirá un formato de PEI establecido no Proxecto Educativo de Centro que inclúa os elementos básicos da planificación: obxectivos, actividades, recursos, temporalidade e indicadores de logro.
   • Realizarase nun tempo razoable desde o ingreso (antes de dous meses).
   • Para a súa elaboración partirase dos contidos do Plan Individualizado de Protección, da observación, dos resultados da avaliación inicial e do acordado polo Equipo técnico do centro e co obxectivo de establecer os programas, actuacións e recursos específicos para cada menor de idade.
   • Os PEI revisaranse periodicamente, polo menos semestralmente, e trimestralmente no caso de menores de tres anos e NNA en acollemento residencial específico (conduta e terapéutico) e actualizaranse ou modificaranse baixo a responsabilidade do Educador Titor/referente e a partir do traballo en equipo con outros educadores e outros profesionais do centro.
   • Na súa elaboración e revisión asegurarase a participación dos nenos/as e adolescentes e especialmente sempre que cumprisen os doce anos ou teñan madurez e capacidade suficientes.
   • Nos PEI reflíctense os informes iniciais e de seguimento enviados aos Servizos de Protección para dar conta do traballo que se está realizando e avaliar os resultados da intervención, en coordinación co Servizo de Protección anteriormente mencionado.

   Os informes enviaranse polo menos semestralmente e trimestralmente nos casos de nenos/as menores de 3 anos e os NNA en acollemento residencial específico (conduta e terapéutico).

4. Intervención socioeducativa

   A intervención educativa desenvólvese sobre a base da convivencia cotiá e a utilización dos recursos da comunidade. Como indicadores de calidade, propóñense:

   • Uso educativo da Convivencia: Os profesionais deberán esforzarse por atopar espazos educativos onde desenvolver as súas estratexias individuais e colectivas.
   • Individualización da atención: Deberá poñerse especial atención en conseguir unha adecuada relación individual con cada NNA sen perder de vista que as actividades de grupo poden ser un bo complemento para lograr certas aprendizaxes. A procura dos espazos de relación de forma individualizada é unha ou unha das súas principais metas. É moi importante aproveitar as circunstancias de compartir unha determinada actividade, axuda en tarefas escolares, desprazamentos en transporte, visitas médicas, etc
   • Polo que respecta á intervención directa, as persoas profesionais deberán posuír formación en técnicas específicas de axuda, tanto para poder construír un ambiente educativo cálido como para poder resolver situacións problemáticas que se poidan presentar.
   • Nalgúns recursos residenciais específicos ou con algúns nenos, nenas e adolescentes en particular, será necesario programar intervencións que teñan unha finalidade preventiva, terapéutica ou rehabilitadora, de modo que se cubran as necesidades reais de cada caso.

   Os informes enviaranse polo menos semestralmente e trimestralmente nos casos de nenos/as menores de 3 anos e os NNA en acollemento residencial específico (conduta e terapéutico).

5. Valoración

   Tras a avaliación inicial e un posterior proceso de intervención, faise necesario proceder á valoración dos logros conseguidos. Resulta recomendable unha avaliación mensual a partir de instrumentos de avaliación e rexistro que abarque os contextos de vida nos que se desenvolve a persoa menor de idade obxecto de avaliación. Como indicadores de calidade, propóñense:

   • Deberase dispoñer dun sistema de avaliación que permita ir rexistrando a evolución do desenvolvemento do caso nunha serie de aspectos esenciais.
   • Este sistema facilitará a realización de informes iniciais, de seguimento e finais legalmente establecidos, nos que se resumirán as principais incidencias que fan referencia a cada persoa menor de idade, ademais do avance nos obxectivos propostos.
   • A avaliación levarase a cabo polo educador ou educadora titora, e sempre contando coa colaboración do equipo educativo, supervisado todo o proceso polo ou a responsable do recurso e coa participación dos propios nenos, nenas e adolescentes e da familia, sempre que sexa posible.
6. Saída e transición á vida independente

   A saída dun recurso residencial, ben sexa para outro programa de acollida, para a integración familiar ou para a transición á vida independente, deberá realizarse mediante unha acción planificada, con tempo de preparación e adecuada información e participación dos nenos e, no seu caso, familias implicadas.

   Poñerase especial atención nos procesos de independencia nos que os mozos alcanzan a maioría de idade, elaborando un plan de apoios e seguimento que garantan a continuidade do traballo realizado e evite situacións de risco. Como Indicadores de calidade propóñense:

   • Cada recurso residencial contará cun programa de preparación da saída, determinando as actuacións de información e orientación, de derivación e colaboración, e de coordinación que cada caso requira.
   • Prevista a saída do neno/a e adolescente do recurso residencial, prepararase ao neno/a e adolescente para a nova situación (xa sexa o cesamento do seu garda ou o traslado a outro recurso ou medida) de xeito conxunto entre o persoal do centro e os técnicos dos servizos de protección á infancia.
   • Cando o ao neno/a e adolescente vaia retornar coa súa familia ou vaia ir a outro recurso, proporcionarase aos pais ou responsables do recurso residencial ao que se vai a derivar, a información relevante sobre a súa permanencia no centro e as orientacións que se consideren oportunas, seguindo as directrices dos servizos de protección.
   • A saída dun recurso residencial protocolizarase atendendo ás distintas finalidades.
   • Todos os recursos residenciais que conten con nenos/as e adolescentes a partir de 14 anos, desenvolverán programas de autonomía e emancipación como preparación para a vida independente.
   • Cando os nenos/as e adolescentes alcanzasen a idade requirida e resulte adecuado o seu interese, promoverase a formación e capacitación laboral máis adecuadas, e a procura de recursos, ou no seu caso o mantemento dos xa existentes, que posibiliten a súa inserción laboral ou, no seu caso, a súa permanencia na educación regrada
   • Para favorecer o proceso de integración en desenvolvemento, deberá respectarse o dereito do mozo de manter o contacto co persoal e/ou compañeiros/as.
   • Favoreceranse, en coordinación cos servizos sociais de atención primaria e os servizos de emprego e de vivenda, equipamentos de autonomía e programas de emancipación para a vida independente, que atendan as distintas necesidades das persoas que, acollidas en réxime residencial, alcancen a maioría de idade.

Tipoloxía de  centros de  menores de  idade

Os centros de  menores de  idade en  Galicia clasifícanse  en  varias tipoloxías, cada unha adaptada a  diferentes necesidades e situacións. Art. 8º.-Decreto 329/2005, do 18 de xullo polo que se regulan os centros de menores e os centros de atención á infancia:

Clasificación xeral e tipoloxía dos centros de menores.

Os centros de menores clasifícanse nas seguintes tipoloxías: casas de primeira acollida, casas de familia, minirresidencias, residencias, centros con fogares, centros de reeducación, centros de atención específica, vivendas tuteladas, vivendas de transición á vida autónoma, centros con talleres formativos e centros de atención de día (…).

• Casas de primeira acollida.
  Son establecementos residenciais destinados a acoller temporalmente a menores en situacións de urxencia nos casos en que se vexan privados do seu domicilio debido a situacións extremas causadas por problemas familiares, malos tratos, abandono e outros supostos análogos.
• Casas de familia.
  Son equipamentos residenciais destinados a menores, cunhas dimensións reducidas e instalados en vivendas normalizadas, plenamente integradas na comunidade e cunha capacidade máxima de 8 prazas.
• Minirresidencias.
  Son minirresidencias de menores os equipamentos residenciais de dimensións reducidas, instalados en vivendas normalizadas, cunha capacidade máxima de 15 prazas.
• Residencias.
  Son residencias de menores os establecementos de carácter asistencial e educativo, cunha capacidade máxima de 25 prazas.
• Centros con fogares.
  Son centros con fogares aqueles equipamentos residenciais distribuídos en unidades de convivencia que permitan a adecuación dos espazos e ritmos de vida autónomos dentro da organización xeral.
• Centros de atención específica.
  Son centros de atención específica aqueles en os que se realiza unha atención educativa especializada e intensiva dirixida a persoas menores que estean en situación de garda ou tutela da Entidade Pública, diagnosticadas con problemas de conduta, que presenten condutas disruptivas ou disociais recorrentes, transgresoras das normas sociais e os dereitos de terceiros, cando ademais así estea xustificado polas súas necesidades de protección e determinado por unha valoración psicosocial especializada.
• Vivendas tuteladas.
  Son vivendas tuteladas os equipamentos residenciais instalados en vivendas normalizadas dirixidos a menores próximos a cumprir a maioría de idade que, debido á súa situación socio-familiar, necesitan apoios para alcanzar a súa autonomía definitiva, funcionando en réxime de autoxestión baixo supervisión técnica dos/as educadores/as.
• Vivendas de transición á vida autónoma.
  Son vivendas de transición á vida autónoma os equipamentos residenciais instalados en vivendas normalizadas dirixidos a mozas que debido á súa situación sociofamiliar necesitan apoios para alcanzar a súa autonomía definitiva, funcionando en réxime de autoxestión baixo a supervisión técnica externa dun/a educador/a.
• Centros de atención de día.
  Son centros de atención de día os equipamentos que lles proporcionan durante o día a menores en situación de risco, desamparo ou conflito social, unha serie de servizos de apoio socioeducativo e familiar, co obxecto de favorecer o seu proceso de normalización. Poden funcionar como centros específicos de atención de día ou como unidades de atención de día integradas en centros residenciais de menores.
  Estes centros son fundamentais para garantir os dereitos de a infancia e adolescencia en situacións de vulnerabilidade, como o desamparo, o risco social ou a necesidade de tratamento terapéutico.