O acollemento residencial defínese como o modo de exercicio da garda como medida de protección, consistente no seu aloxamento e atención nun centro de menores.

Estes Os centros ofrecen aloxamento, asistencia integral e unha dotación de servizos e programas especialmente orientados a conseguir a normalización, e integración sociofamiliar dos NNA acollidos/as. Os centros deben reproducir as condicións de vida dos NNA da forma máis próxima á dunha familia normalizada, desde o formato da vivenda ata a provisión dunha atención integral e compensadora das súas problemáticas.

O acollemento residencial ten como finalidade:

• Proporcionar á infancia e adolescencia unha atención integral, individualizada e adecuada, a través dunha contorna segura, educativo e terapéutico, e responder as súas necesidades de saúde, emocionais, sociais, relacionais e educativas, de acordo co seu desenvolvemento e benestar.
• Orientar a súa actuación socioeducativa e sempre que sexa acorde co interese superior do menor, ao retorno á familia de orixe, ofrecendo ás familias un modelo de intervención que favoreza a súa participación nun contexto de educativo individualizado cos seus fillos e fillas, favorecendo a modificación das condicións, así como dos comportamentos parentais e filiais que obstaculizaron unha vida familiar saudable e en convivencia, posibilitando, desta forma, a mellora das relacións familiares.
• Proporcionar, á adolescencia e á mocidade que así o requira, os recursos e as habilidades necesarias para a transición á vida autónoma e independente, a orientación e a inserción laboral e comunitaria.
• Garantir a participación da infancia, adolescencia e as súas familias, promovendo a implicación activa nos temas que os lles afectan, escoitando o seu punto de vista tomando en consideración a súa visión na toma de decisións. Así, poderán participar na avaliación das súas necesidades, no desenvolvemento do seu Proxecto Educativo Individual (PEI) , así como na elaboración e revisión das normas do recurso de acollemento.
• Fomentar o desenvolvemento emocional saudable e o apego seguro a través de intervencións baseadas na afectividade consciente, recoñecendo as emocións como eixo da intervención educativa e de convivencia diaria.

O acollemento residencial de nenos, nenas e adolescentes rexerase polos seguintes principios:

• Os criterios xerais de interpretación do interese superior do menor, recollidos na normativa específica. Para iso, estableceranse protocolos claros de avaliación e determinación do devandito interese superior, acorde cos criterios de claridade, proporcionalidade e necesidade.
• Garantir que se cumpran cos criterios necesarios para xerar contornas seguras. En tal sentido, articularanse e reforzaranse os mecanismos de comunicación, queixa e denuncia accesibles, confidenciais e eficaces para todos os nenos, nenas e adolescentes.
• Asegurar que se desenvolvan Proxectos Educativos Individualizados (en diante PEI) para cada NNA, incluíndo a súa participación, ademais dun sistema de seguimento periódico e revisión das medidas aplicadas, segundo as necesidades do neno, nena ou adolescente.
• Preservar para os nenos, nenas e adolescentes a maior proximidade posible da súa contorna familiar, educativo, cultural e social, se iso é acorde ao seu interese superior.
• Garantir a adaptación dos recursos e programas ás necesidades específicas das persoas con mobilidade reducida ou discapacidade sensorial ou intelectual, respectando a Convención sobre os Dereitos das Persoas con Discapacidade de Nacións Unidas.
• Adaptación das medidas a colectivos de infancia e adolescencia que así o necesiten como grupos de irmáns e irmás, infancia migrante e refuxiada, vítimas de explotación sexual e trata, discapacidade intelectual e infancia con problemas de conduta. No caso de irmáns e irmás, darase prioridade ao interese superior da persoa de menor de idade, favorecendo, sempre que non sexa contrario ao devandito interese, a permanencia dos grupos de irmáns e irmás nun mesmo recurso.
• Incorporar a perspectiva de xénero, interseccionalidade e interculturalidade na intervención, para mellorar a especialización e resposta ás necesidades diferenciais minimizando as desigualdades por razón de xénero e a igualdade de trato e non discriminación.
• Traballar na transición cara á vida adulta, co obxectivo de que as e os adolescentes e persoas mozas alcancen un determinado nivel de autonomía, que lles permita participar na comunidade. Para iso, deberá planificarse coa antelación suficiente, por profesionais cualificados e prestarase o apoio e supervisión durante o tempo que sexa necesario.
• Avaliar de forma continuada, os programas e recursos de acollemento residencial, así como os recursos de atención de día integral, incluída a actuación das entidades.
• Garantir unha atención integral dirixida á recuperación aos nenos, nenas e adolescentes que foron vítimas de vulneración dos seus dereitos.
• Garantir o dereito á información dos nenos, nenas e adolescentes, o que inclúe tanto o acceso ao propio expediente de protección como á entidade pública de protección, especialmente mediante unha comunicación eficaz e continua co técnico de referencia. Accesible, de acordo á idade e madurez da nena, neno ou adolescente.
• Colaborar co Ministerio Fiscal para a supervisión e inspección periódica dos programas de acollemento residencial e dos recursos de atención de día integral.
• Garantir a especialización de profesionais a través da formación e capacitación integral, continua e dinámica a todos os e as profesionais. Así mesmo, asegurarase a contratación segura de profesionais, a través do establecemento dun sistema de selección de persoal, políticas de salvagarda e códigos de conduta. Promocionarase a continuidade e estabilidade das e dos profesionais nas condicións idóneas para o exercicio da profesión.
• Garantir a capacitación en técnicas de resolución de conflitos, contención emocional e medidas de desescalada que favorezan a convivencia e a prevención de violencia. Asegurar que as medidas de contención sexan utilizadas só como último recurso, e desenvólvanse nun marco de garantía xurídica dos dereitos humanos e sempre que sexa acorde ao seu interese superior.
• Sensibilizar, previr, detectar, comunicar, atender, protexer e reparar calquera forma de violencia contra a infancia e a adolescencia.
• Promover contornas educativas e relacionais baseados na afectividade consciente, nos que se coide a calidade do vínculo afectivo, escoita activa, a regulación emocional e a expresión segura das emocións, como elementos crave para o desenvolvemento integral das persoas menores

Programas de atención residencial

Os programas de atención residencial constitúen marcos de referencia nos que se ordenan os principios e criterios que inspiran a acción socioeducativa dos centros ante cada un dos perfís individuais e colectivos que presentan as persoas NNA de idade en acollemento residencial, de acordo ás distintas circunstancias sociais. Constitúen un instrumento técnico para orientar a acción nos Centros, de acordo ao perfil de NNA neles atendidos en cada momento e que variarán en función da necesidade de adaptación constante aos cambios nos devanditos perfís.

En consecuencia, os programas non existen no baleiro, senón que se sustentan e desenvolven en recursos e espazos, e mesmo integran estes en a súa definición, Así, débese subliñar que nun mesmo centro poden desenvolverse distintos programas, tanto en correspondencia coa posible distribución modular do mesmo, coma se se inclúe algún programa de aplicación individual ou especializada.
Igualmente, contémplase a posibilidade de que se combinen programas de carácter xeral, con algúns de aplicación individual, a prol da integración, normalización e individualización da atención.

Partindo dos principios xa expostos (individualización, integralidade, normalización...) parece obvio que a atención nos Centros de Protección baséase no caso de que a cada NNA débeselle ofrecer unha atención de acordo ás súas necesidades propias, así como que a principal referencia para a toma de decisións sobre o mesmo é o seu interese superior, por encima de calquera outra consideración loxística, administrativa ou económica. Esta é a práctica progresiva dos Centros e do conxunto do Sistema de Protección de Menores que configura o acollemento residencial en protección á infancia estruturado en base ao desenvolvemento de distintos programas, cuxo contido é o seguinte:

• Programa de primeira acollida e diagnóstico para nenos, nenas e adolescentes en situación de desprotección. Programa destinado a facilitar unha primeira acollida e diagnóstico psicosocioeducativo para NNA en posible situación de desprotección, que requira unha intervención inmediata e de urxencia mentres se completa a valoración da súa situación de cara a adoptar a medida de protección e/ou recursos máis acordes co seu caso concreto.
  Este programa deberá estar dispoñible para acoller a calquera neno, nena ou adolescente durante as 24 horas do día, os 365 días do ano e a permanencia neste programa será temporal e limitada de acordo coas necesidades de cada NNA.
  Este programa poderá desenvolverse en centros específicos de primeira acollida ou a través da habilitación de unidades ou espazos en centros que desenvolvan o programa de acollemento residencial xeral. Neste caso, destinaranse preferentemente unidades de convivencia específicas para a atención inmediata, excepto que as características individuais das persoas menores de idade aconsellen outra ubicación. Evitarase, na medida do posible, que esta atención inmediata interfira na convivencia diaria do resto das unidades cas que conta o recurso.
• Programa de preservación familiar en réxime de atención de día integral. Formado polo conxunto de intervencións técnico-profesionais de apoio á familia e ás persoas menores, nun contexto de convivencia idóneo, destinado a satisfacer as súas necesidades persoais básicas, así como as educativas, de xeito que se minimicen as situacións de risco e posibilítese o traballo coas familias para que aumenten os seus factores de protección.
  Este programa proporciona cobertura ás necesidades do neno, nena ou adolescente e promove a mellora do seu medio familiar co fin de preservar a convivencia e evitar adoptar unha medida de protección que supoña a separación familiar.
• Programa de acollida residencial xeneral para nenos, nenas e adolescentes con medida de protección de tutela ou garda. Este programa ten como finalidade protexer o neno, nena ou adolescente asumindo a garda para proporcionarlle unha contorna segura e un espazo de protección que lle permita adquirir un desenvolvemento afectivo, psicolóxico, formativo-laboral, intelectual e social idóneo, e que actúa como alternativa e/ou complementario na familia.
• Programas de acollemento residencial específico:
• Programa de acollida residencial específico de carácter terapéutico, para NNA suxeitos á medida de garda ou tutela, que presenten necesidades específicas de atención e protección relacionadas coa saúde mental. Estas necesidades deben estar determinadas por unha valoración psicosocial especializada, xustifiquen a súa integración no este programa.
• Programa de acollida residencial específico para NNA con disregulación condutual, para NNA suxeitos á medida de garda ou tutela da Entidade Pública, que presenten disregulación condutual, cando ademais estea xustificado polas súas necesidades de protección e determinado por unha valoración psicosocial especializada.
• Autonomía e preparación para a vida independente.
  Programa Específico de preparación para a autonomía e independencia para mozos e mozas en risco social, dirixido a aqueles que están ou estiveran baixo tutela ou garda da Administración Pública, suxeitos a medidas xudiciais ou sexan usuarios doutros programas dependentes do órgano xestor e destinados á protección das persoas menores de idade.
  Este Programa céntrase en preparar e apoiar os adolescentes para a vida independente e a súa integración nunha contorna social e laboral, enfocado ao cumprimento dos obxectivos de autonomía e vida independente, independentemente da idade.
  Neste Programa potenciarase a interacción e integración do adolescente na comunidade, así como o exercicio da súa autonomía e a súa participación en todos os ámbitos.

Metodoloxía básica do traballo socioeducativo en acollemento residencial

O traballo persoal con cada neno, nena ou adolescente baséase nunha secuencia de intervención que se articula no Programa Educativo Individual (PEI). As fases principais desta secuencia son as seguintes:

• Avaliación inicial: Cada neno, nena e/ou adolescente debe ingresar no recurso residencial en función dun estudo previo que aconselle esta medida como a máis pertinente e favorable aos seus intereses. Como consecuencia do devandito estudo existirán unha serie de avaliacións realizadas acerca da persoa menor de idade que supoñen un punto de partida básico para coñecer as súas necesidades concretas. En todo caso, unha vez realizada a acollida, débese completar a avaliación das súas necesidades e especialmente unha avaliación física e psicolóxica. Por outra banda, o ingreso debe ir acompañado dun Plan Individualizado de Protección que establecerá os obxectivos da medida e a súa duración, mediante a adscrición a un dos programas previstos. Como avaliación inicial complementaria o equipo educativo desenvolverá, unha avaliación da situación do neno, nena e/ou adolescente (período de observación) mediante o uso de instrumentos como a observación ou a entrevista no ámbito da relación cotiá. Chegados a este punto estarase en disposición de realizar un Proxecto Educativo Individualizado (PEI) axustado ás características de cada persoa menor de idade.
• Programación: cada persoa menor de idade deberá ter un PEI elaborado polo seu educador ou educadora titora mediante traballo de equipo co resto de profesionais do recurso residencial e coa participación dos nenos, nenas e adolescentes en función da súa idade e nivel de desenvolvemento. Nel detallaranse os obxectivos prioritarios a alcanzar, as estratexias para desenvolver, os recursos para mobilizar, a temporalización e a forma de avaliar os resultados.
  Este proxecto deberá ser o suficientemente flexible para ir adaptándose aos cambios na situación de cada caso. Revisarase e actualizará periodicamente e arquivarase xunto ao resto de documentación.
• Intervención socioeducativa: a intervención propiamente dita desenvólvese por parte das persoas profesionais sobre a base da convivencia cotiá e a utilización dos recursos da comunidade. O persoal de atención directa deberá esforzarse por atopar espazos educativos onde poder desenvolver as súas estratexias en cada caso. Deberá poñer especial atención en chegar a conseguir unha adecuada relación individual con cada neno, nena ou adolescente sen perder de vista que as actividades de grupo poden ser un bo complemento para lograr certas aprendizaxes. A procura dos espazos de relación de forma individualizada é unha das dificultades maiores das persoas profesionais, aínda que é ao mesmo tempo unha das súas principais metas. É moi importante aproveitar as circunstancias de compartir unha determinada actividade, axuda en tarefas escolares, desprazamentos en transporte, visitas médicas, etc. Polo que respecta á intervención directa, as persoas profesionais deberán posuír formación en técnicas específicas de axuda, tanto para poder construír un ambiente educativo cálido como para poder resolver situacións problemáticas que se poidan presentar.
  Nalgúns recursos residenciais específicos ou con algúns nenos, nenas e adolescentes en particular será necesario programar intervencións que teñan unha finalidade preventiva, terapéutica ou rehabilitadora, de modo que se cubran as necesidades reais de cada caso.
• Valoración: Desde o momento en que existe unha avaliación inicial e un posterior proceso de intervención s e fai necesario proceder á valoración dos logros conseguidos. resulta recomendable unha avaliación mensual a partir de instrumentos de avaliación e rexistro que abarque os contextos de vida nos que se desenvolve a persoa menor de idade obxecto de avaliación. Con este fin os educadores deberán dispoñer dun sistema de avaliación que permita ir rexistrando a evolución do desenvolvemento do caso nunha serie de aspectos esenciais.
  Este sistema facilitará a realización de informes de seguimento legalmente establecidos, por canto poderanse resumir as principais incidencias que incumben a cada persoa menor de idade, ademais do avance nos obxectivos propostos. A avaliación levará a cabo polo seu educador ou educadora titora, pero contando co traballo do resto do equipo, supervisado todo o proceso polo ou a responsable de piso e coa participación dos propios nenos, nenas e adolescentes e da familia sempre que sexa posible.