Deseño do Plan Individualizado de Protección (PIP)

A planificación da intervención con cada NNA con expediente aberto de protección concrétase nun documento denominado Plan Individualizado de Protección (PIP), que, revisado e actualizado periodicamente, organizará racionalmente o proceso de toma de decisións que se segue para protexerlle ata a súa integración definitiva, e coordinará a actuación que se poida desenvolver co NNA e a súa familia desde distintas institucións e servizos. O PIP elaborarase tras a fase de Avaliación inicial e será compartido e acordado coas partes pertinentes (NNA, familia, outros profesionais intervenientes, etc.). Integrará as medidas legalmente establecidas de protección, cos criterios e as actuacións técnicas a levar a cabo tanto co propio NNA como coa súa familia e contorna, mantendo sempre o foco principal de atención no benestar e a satisfacción das necesidades básicas do NNA, cuxos intereses serán prioritarios sobre calquera outro.

O PIP estrutúrase nunha serie ordenada de puntos crave sobre os que procede adoptar decisións fundamentais para a protección e integración do NNA, facilitando a reflexión, a análise e a visión de conxunto e o apoio dunhas decisións noutras. Desta forma, o PIP posibilita:

  • Establecer unha planificación individual para a acción protectora cara ao NNA, que conclúa coa súa integración estable ou definitiva.
  • Garantir a participación de todas as persoas implicadas na protección do NNA dentro dun proceso que busque o acordo: o NNA, os proxenitores, titores ou gardadores, profesionais de servizos implicados -incluíndo Servizos Sociais Comunitarios, equipos técnicos de SSE, COPET e autoridades implicadas.
  • Garantir a correcta aplicación da normativa vixente en materia de dereitos e protección á infancia e adolescencia.

Todos os NNA con expediente de protección -independentemente de se permanecen na súa familia de orixe ou procedeuse á súa separación temporal ou permanente- terán un PIP que será revisado periodicamente mentres dispoñan de expediente aberto.

A elaboración do PIP sustentarase nos seguintes criterios xerais:

  • A primacía do interese superior do NNA, salvagárdaa dos seus dereitos e a satisfacción das súas necesidades básicas como obxectivo principal da actuación dos SSE.
  • O respecto a todos os dereitos que asisten ao NNA e aos seus proxenitores, titores ou gardadores, incluíndo o seu dereito para ser informados, oídos e escoitados.
  • Escoita ao NNA e aos seus proxenitores, titores e gardadores no deseño do PIP e a súa implicación na súa execución.
  • O mantemento da unidade familiar como alternativa prioritaria e a integración do NNA nunha contorna familiar estable e seguro, preferentemente o de orixe, como fin último da intervención protectora.
  • O recoñecemento da importancia da familia e os vínculos afectivos. A preservación e reforzo dos devanditos vínculos durante a intervención dos Servizos de Protección, independentemente de que o NNA fose ou non separado ou de se se prevé ou non o seu retorno, sempre e cando tales vínculos respondan o seu interese e benestar. A intervención dos Servizos de Protección debe lograr o equilibrio entre manter eses vínculos e protexer ao NNA.
  • A preferencia das medidas consensuadas fronte as impostas, a familiares fronte as residenciais, e a estables fronte as temporais.
  • A necesidade de levar a cabo unha valoración multidisciplinar e colexiada previa á toma de decisión, na que queden motivados os criterios utilizados, os elementos aplicados ao ponderar os criterios entre si e con outros intereses presentes e futuros, e as garantías procesuais respectadas.
  • A necesidade de ter previsto un plan concorrente (concurrent planning) nos casos orientados a reunificación familiar ou con risco de fracaso, no que se traballe simultaneamente ao plan principal, por se este non puidese finalmente alcanzarse.
  • A necesidade de garantir a decisión periódica das decisións adoptadas -tamén de forma multidisciplinar e colexiada- e, en calquera caso, cando o propio desenvolvemento do NNA ou cambios nas súas circunstancias fagan necesario revisalas.
  • A complementariedade dos distintos niveis de protección (familia, rede de apoio informal, servizos comunitarios e Servizos Sociais Municipais, SSE, sistema xudicial).
  • A necesidade de traballo multidisciplinar, multisectorial e en rede.
  • A inclusión da perspectiva de xénero.
  • O aproveitamento máximo dos recursos da contorna da familia, potenciando e apoiando os recursos da súa rede natural de apoio e promovendo o aproveitamento máximo dos recursos e servizos comunitarios normalizados.

O obxectivo primeiro e prioritario dos SSE será axudar e apoiar os proxenitores, titores ou gardadores do NNA a exercer de forma adecuada o rol parental de modo que poidan proporcionar aos seus fillos e fillas un coidado idóneo e preservar a unidade familiar. Esta tarefa de promoción e mellora do exercicio de rol parental ha de potenciarse desde os Servizos Sociais Comunitarios e os servizos de educación e apoio familiar dos mesmos conxuntamente cos SSE. A separación só poderá propoñerse cando se constate a imposibilidade de asegurar o benestar do NNA no domicilio familiar e verifíquese que non existe outra alternativa que evite a separación e garanta a súa integridade (física e psicolóxica) e seguridade. Neses casos, deberase considerar como alternativa prioritaria a inclusión do NNA na finalidade de  Separación temporal e reunificación familiar.

A separación do NNA da súa familia de orixe só deberá propoñerse cando non sexa posible asegurar a integridade e satisfacción das súas necesidades básicas no domicilio familiar. En todos os casos, antes de declarar o desamparo ou asumir a garda dun NNA, deberase:

  • Asegurar e xustificar documentalmente que non é posible optar por ningunha outra alternativaque evite a separación da súa familia e garanta a súa saúde e integridade básicas.
  • Manter audiencia e xustificala documentalmente cos pais, nais ou persoas titoras ou gardadoras e cos NNAatendendo os seus dereitos de información, escoita e participaciónnos procedementos administrativos e xudiciais que lles afecten. En casos de urxencia nos que isto non sexa posible, a audiencia levará a cabo canto antes tras a adopción da medida.

Salvo excepcións, cando un neno ou nena menor de doce anos sexa separado temporal ou permanentemente da súa familia, a alternativa idónea é o seu acollemento noutra familia (en acollemento temporal se a separación é temporal, e en acollemento permanente ou garda co fin de adopción se a separación é permanente). En principio, case todos os NNA son susceptibles de ser acollidos en familia. As limitacións que existen proveñen fundamentalmente da falta de familias acolledoras nun momento concreto e para un caso específico.

Só cando o acollemento familiar non sexa posible ou non redunde no interese do NNA estará xustificado que non se propoña ou aplique e que o NNA oriéntese cara a un acollemento residencial.

Nos casos orientados a un acollemento familiar, sempre haberá de valorarse en primeiro lugar a opción do acollemento en familia extensa. Se esta opción responde o interese e necesidades do NNA, deberá ser preferente ao seu acollemento en familia allea. Cando se propoña unha medida de protección como a adopción ou o acollemento en familia allea, é necesario que quede suficientemente acreditada documentalmente a non existencia, desinterese ou non adecuación da familia extensa.

Só de maneira excepcional os nenos e nenas menores de doce anos deberán permanecer nun acollemento residencial. Esta indicación ha de seguirse de maneira especialmente rigorosa no caso dos nenos e nenas menores de seis anos e de maneira preceptiva para os menores de tres anos. O acollemento residencial de nenos e nenas desta idade está, salvo excepcións, contraindicado. As excepcións deberán estar debidamente xustificadas e serán valoradas de maneira detallada polo equipo responsable de adoptar estas decisións.

Cando un neno ou nena menor de seis anos sexa orientado a un acollemento residencial, a medida non debería ter unha duración superior a tres meses, tempo tras o cal deberá ser integrado nunha familia (a propia a ser posible ou outra familia, en caso contrario).

Artigo 21.3. Lei Orgánica 1/1996, do 15 de xaneiro, de Protección Xurídica do Menor:

Co fin de favorecer que a vida do menor se desenvolva nunha contorna familiar, prevalecerá a medida de acollemento familiar sobre a de acollemento residencial para calquera menor, especialmente para menores de seis anos. Non se acordará o acollemento residencial para menores de tres anos salvo en supostos de imposibilidade, debidamente acreditada, de adoptar nese momento a medida de acollemento familiar ou cando esta medida non conveña ao interese superior do menor. Esta limitación para acordar o acollemento residencial aplicarase tamén aos menores de seis anos no prazo máis breve posible. En todo caso, e con carácter xeral, o acollemento residencial destes menores non terá unha duración superior a tres meses.

Cando haxa nenos e nenas de catro a doce anos orientados a un acollemento residencial por considerarse a mellor alternativa para dar resposta ás súas necesidades, darase especial importancia á súa breve temporalidade, orientando o Plan Individualizado de Protección á procura dunha contorna familiar estable. Ascircunstancias que poden xustificar a elección do acollemento residencial nestes casos son:

  • Que a convivencia con irmáns e irmás sexa considerada importante para o seu benestar e esta non poida manterse noutros programas.
  • Que existan problemas de vinculación que dificulten a aparición de novas figuras de apego.
  • Que haxa experiencias previas de separacións ou acollementos conflitivos.
  • Que o NNA sufrise graves privacións e rexeitamentos previos.
  • Que exista conflitividade con familia de orixe que dificulte o éxito dun proceso de integración nunha nova familia.
  • Que se adopte unha medida de separación urxente que requira un contexto de avaliación e atención inmediata que non poida desenvolverse desde outro programa.

O acollemento residencial pode favorecer especialmente a intervención con algúns NNA, como son adolescentes que rexeitan o acollemento familiar ou con problemas de relación derivados de experiencias de privación anteriores e que dificultarían a adaptación inmediata a unha familia. Por outra banda, na etapa da adolescencia o papel educativo da convivencia en grupo resulta especialmente importante, así como a necesidade dunha preparación para a vida independente, aspectos que deben formar parte da esencia do traballo en centros residenciais.

Hai casos en que a medida residencial debe escollerse con particular coidado, buscando o recurso máis axustado ás especiais características do NNA. Entre eles atópanse casos nos que á situación de desprotección engádense:

  • Graves problemas de emocionais e de conduta que provocan que os NNA póñanse a eles mesmos ou a outros NNA en grave perigo, o que levaría a considerar a súa estancia en recursos específicos para a abordaxe destes problemas.
  • Graves trastornos de saúde mental que lles impiden beneficiarse da convivencia nun centro, necesitando dun recurso máis específico dentro da propia rede de atención en saúde mental (pública ou privada).
  • Problemas de drogodependencia que requiren dun traballo de desintoxicación e/ou psicoterapéutico previo en recursos específicos.
  • Grandes discapacidades unidas a situacións de desprotección cuxas necesidades han de ser atendidas en fogares específicos dentro da rede de protección.
  • Graves danos emocionais ocasionados por experiencias de ruptura de acollemento familiar ou adopción que ocasionan problemas de vinculación.
  • Graves condutas de violencia filio-parental que impiden, polo menos temporalmente, a convivencia no núcleo familiar.

O acollemento residencial pode ser tamén a medida idónea, polo menos no nivel de primeira acollida, como espazo de avaliación inicial para os NNA migrantes sen referentes familiares. En moitos casos, estes NNA serán posteriormente orientados a programas de acollemento residencial de preparación para a transición á vida adulta.

En grupos de irmáns ou irmás con idades ou perfís moi diferentes, aínda que o principio xeral é manter a súa convivencia na mesma contorna, deberase avaliar coidadosamente o supremo interese de cada un deles e o grao en que a medida pode satisfacer as súas as necesidades de todos eles. En todo caso evitaranse situacións en que un dos irmáns ou irmás non estea a recibir a atención que necesita polo feito de seguir convivindo co grupo.

Cando se constate que a reunificación familiar non é posible ou non é conveniente para o NNA, deberá buscarse para el ou ela unha contorna familiar alternativa e estable a través da adopción ou un acollemento permanente. Nunca se deberá incluír a un NNA na finalidade de Separación Permanente ou Definitiva sen antes constatar claramente ou tentalo, a través da provisión de servizos de apoio técnico e tratamento á familia de orixe, que os seus proxenitores, titores ou gardadores non van ser capaces de proporcionar unha atención adecuada ás súas necesidades ou que o prazo de tempo que poden necesitar para a súa capacitación ou rehabilitación non é compatible coas necesidades do NNA. A duración máxima para completar os procesos de reunificación familiar e para as medidas de separación temporal será de dous anos, tempo tras o cal os SSE deberán adoptar medidas de carácter permanente ou definitivo para o NNA, salvo que o seu interese superior aconselle a prórroga da medida temporal pola previsible e inmediata reintegración familiar. Con todo, non será necesario esperar o cumprimento dos dous anos se se constata que a reunificación non é posible.

Os prazos de tempo para as medidas temporais con nenos e nenas de pouca idade serán inferiores aos establecidos para NNA de idades superiores, nunca superando os doce meses para os nenos e nenas menores de tres anos.

Cando non se poida conseguir a integración estable do NNA en ningunha contorna familiar (por exemplo, por razóns de idade, patoloxía, problemas comportamentais específicos), a actuación dos SSE deberá dirixirse, ademais de cubrir as funcións parentais, a (a) preparar ao NNA para integrarse no mundo adulto ao alcanzar a maioría de idade, e, (b) se iso non é posible pola presenza de discapacidades graves e incapacitantes no NNA, buscarase a súa integración nunha contorna ou centro especializado (Finalidade “Transición á vida adulta”).

Prazos de tempo para a elaboración do PIP inicial

Con carácter xeral, o PIP deberá estar redactado e aprobado nun prazo de tempo máximo de dúas semanas tras a finalización da Avaliación inicial. En casos con necesidade de medida de protección urxente, elaborarase un “Plan preliminar de Protección” de forma inmediata.

Prazos de tempo para a revisión do PIP (Ver)

O PIP pretende responder catro preguntas básicas:

  • Cales son os obxectivos finais que se pretenden conseguir co NNA e a súa familia?
  • Que problemas deben resolverse para conseguilo?
  • En que orde han de abordarse?
  • Que recursos son necesarios?

O PIP materialízase nun documento que incluirá a seguinte información:

Plan Individualizado de Protección (PIP)
  • Datos de identificación do NNA e a súa familia
  • Antecedentes
  • Finalidade protectora
  • Prazo de tempo para a consecución da finalidade protectora
  • Medidas de protección e recursos
  • Áreas de intervención
  • Servizos/programas especializados ou comunitarios a utilizar, destinatarios e duración estimada
  • Plan concorrente
  • Acordos e compromisos coa familia e o NNA
  • Técnicos ou técnicas referentes
  • Data revisión do PIP

Este modelo xeral de PIP deberá ser detallado e adaptado no seu contido concreto en función da medida de protección proposta. A continuación , descríbese a información básica a incluír en cada apartado:

  • Nome e apelidos do NNA, DNI/NIE, data de nacemento, xénero
  • Presenza de discapacidades (tipo, porcentaxe, grao) e dependencia (grao) e factores de vulnerabilidade (idade, xénero, valores culturais, identidade e orientación sexual…)
  • Datos académicos: centro, curso, medidas de atención á diversidade
  • Irmáns/as con expediente aberto de protección; aspectos/características compartidas
  • Outras singularidades ou cautelas
  • Composición familiar: nome e apelidos, parentesco co NNA, dirección, teléfono, email
  • Outros familiares e persoas relevantes: nome e apelidos, relación co NNA, dirección, teléfono, email

  • Data de apertura de expediente en SSE
  • Motivo, tipoloxía/s de desprotección e gravidade segundo Valora-Galicia
  • Medidas de protección adoptadas e recursos aplicados con anterioridade: tipo, datas inicio e fin
  • Referentes actuais do NNA: Persoas que o acompañan ou de referencia, persoas responsables (en caso de acollemento familiar), educador/a-titor/a (en caso de acollemento residencial)

A Finalidade protectora do PIP alude ao obxectivo último da intervención dos SSE co NNA, distinguíndose nove Finalidades específicas agrupadas ao redor de catro Finalidades xerais (Preservación Familiar, Separación temporal e reunificación familiar, Separación permanente ou definitiva, Transición á vida adulta). Cada Finalidade ten implícitos os seus obxectivos xerais.

En consonancia co principio de actuación que establece a toma de decisión de medida estable para o NNA no prazo de tempo máis breve posible, a Finalidade protectora do PIP debería manterse estable ou experimentar escasas modificacións ao longo da intervención dos SSE. O cambio na Finalidade protectora deberá producirse unicamente cando se constatou a imposibilidade de conseguir o obxectivo último pretendido ou a non pertinencia do seu mantemento por resultar contrario ao interese do NNA.

Inserir a información da apartado Determinación da Finalidade protectora do PIP e poñelo en formato despregable.

Recollerase o prazo de tempo previsto para a consecución da Finalidade protectora do PIP, tendo en conta os prazos máximos definidos para cada unha delas, así como os establecidos para a toma de decisión de medida estable segundo idade (non máis de 24 meses para NNA maiores de tres anos, e 12 meses para nenos e nenas de menor idade).

  • Medidas de protección e recursos propostos
  • En caso de diferenza entre os recursos propostos e os considerados idóneos: explicación de recursos considerados idóneos e motivos para a súa non provisión
  • En casos de separación do NNA da súa familia, condicións de aplicación: réxime de contactos e comunicacións do NNA cos seus familiares e outras persoas relevantes, incluíndo necesidade de supervisión

Ademais dos obxectivos xenerais implícitos en cada posible Finalidade protectora, no PIP definiranse as áreas de intervención co NNA, coa familia de orixe e coa contorna. Utilizarase para iso a listaxe elaborada para o efecto, que poderá ampliarse cando resulte necesario:

Áreas de intervención co NNA:

    Necesidades físicas:
  • Saúde física e atención sanitaria
  • Hábitos saudables (hixiénicos, alimentación, soño e descanso)
  • Desenvolvemento de capacidades de autocoidado
  • Exercicio físico e actividades ao aire libre
  • Abordaxe de disfuncións no desenvolvemento físico ou psicomotor
    • Necesidades cognitivas, educativas e formativas :
  • Estimulación e experiencias de aprendizaxe
  • Abordaxe de disfuncións no desenvolvemento cognitivo
  • Orientación da conduta, normas e límites
  • Motivación, hábitos, adaptación e rendemento escolar
  • Competencias lingüísticas
  • Itinerario formativo/laboral, inserción laboral
    • Saúde mental, necesidades emocionais e sociais:
  • Dificultades ou síntomas de malestar psicolóxico, trastornos de saúde mental
  • Condutas de risco (p.ex., consumo de substancias tóxicas, uso de novas tecnoloxías, conduta sexual)
  • Conduta disocial e valores prosociais
  • Vínculo coa familia de orixe
  • Disposición de figuras referentes estables na contorna do NNA
  • Resignificación da historia de vida
  • Competencias persoais: autoestima, empatía, autorregulación emocional, expresión emocional, solución de problemas e conflitos
  • Autonomía e asunción de responsabilidades
  • Habilidades sociais
  • Integración social
  • Lecer e tempo libre
    • Necesidades afectivo-sexuais:
  • Educación en igualdade de xénero
  • Formación psicoafectiva e sexual
  • Orientación psicosexual e identidade de xénero
    • Áreas de intervención coa familia de orixe (proxenitores, titores ou gardadores):
  • Vivenda
  • Saúde física
  • Benestar psicolóxico e saúde mental
  • Adiccións
  • Situación socioeconómica e laboral
  • Patróns de coidado cara ao NNA e habilidades parentais
  • Estilos e patróns de relación familiar
  • Violencia doméstica
  • Violencia xénero
  • Rede de apoio social e institucional
  • Relación coa contorna, integración social
  • Regulación de medidas paterno-filiais
    • Outras áreas de intervención

  • Servizos ou programas especializados comunitarios a utilizar no caso, destinatarios e duración estimada: co NNA, coa familia de orixe, outros.
  • En caso de diferenza entre os servizos ou programas propostos e os considerados idóneos: servizos ou programas considerados idóneos e motivos para a súa non provisión

O Plan concorrente definirase para os PIP orientados a reunificación familiar ou con risco de fracaso. Este Plan define e anticipa a actuación dos SSE no caso de que a Finalidade protectora non se logre. A definición dun Plan concorrente implica que os SSE han de ter planificada, simultaneamente ao traballo sobre o PIP, a alternativa para poñer en marcha en caso de fracaso, ao obxecto de evitar tempos de espera, incerteza e inseguridade aos NNA afectados. Supón, por exemplo, ter previsto un núcleo de convivencia alternativo estable para o NNA en casos de alto risco de fracaso dun proceso de reunificación familiar.

  • Acordos e compromisos establecidos coas persoas proxenitoras, titoras ou gardadoras e, no seu caso, co NNA; anexaranse os documentos correspondentes se os houbese.
  • Audiencias, en caso de producirse.

Identificación do equipo de intervención responsable de caso en SSE, especificando técnicos/as de referencia e de apoio

Nesta fase resultan de utilidade os seguintes formularios: