O acollemento familiar é o modo de exercicio da como medida de protección consistente na integración do NNA nunha familia. Segundo a lexislación actual, é o recurso preferente para todos os nenos, nenas e adolescentes separados das súas familias de orixe por unha medida de protección, especialmente para idades inferiores a seis anos.

O acollemento familiar defínese como aquel recurso de protección orientado ao coidado de nenos, nenas ou adolescentes que se atopan privados, aínda que sexa circunstancialmente, dunha idónea atención e que consiste en confiar o coidado dun neno, unha nena ou adolescente a unha familia que reúna as condicións persoais, educativas e materiais necesarios para proporcionarlle unha vida familiar.

É un recurso de protección que dá resposta á necesidade de separación do neno, da nena ou adolescente dos seus proxenitores/titores e a asunción dos seus coidados por unha familia distinta, con vínculos de parentesco (familia extensa) ou sen eles (familia allea), agás que non sexa aconsellable para o interese do NNA ou mentres esta non sexa valorada como adecuada. Só nos casos nos que non exista familia extensa ou esta non sexa conveniente para o neno, a nena ou o adolescente, optarase por un acollemento en familia allea.

Todas as nenas, nenos e adolescentes en acollemento familiar estarán baixo unha medida de protección (tutela ou garda), adoptada pola Dirección territorial de menores ou polo xuíz, conforme o establecido na Lei 2/2006, do 14 de xuño, de dereito civil de Galicia.

As situacións que poden dar orixe a un acollemento familiar son:

• Nenos, nenas ou adolescentes en garda administrativa ou xudicial, a solicitude dos seus pais ou titores cando por circunstancias graves non poidan coidalos (e así o estime a Entidade Pública) ou porque así o determine o xuíz. A Administración asume a garda do NNA e delegará na familia acolledora.
• Nenos, nenas ou adolescentes declarados en desamparo. A Entidade Pública asume a tutela e delega a garda do neno, da nena ou adolescente na familia acolledora.

A través da medida de acollemento familiar, exércese a garda do neno, da nena ou adolescente polo núcleo familiar acolledor, tendo o deber de velar por el/ela telo/a na súa compañía, alimentalo/a, educalo/a e procurarlle unha formación integral.

Atendendo á súa duración e obxectivos o acollemento poderá ser:

• De urxencia: principalmente para NNA de menos de 6 anos, que terá unha duración non superior a 6 meses, en tanto se decida a medida de protección que corresponda.
  Corresponde a unha medida de urxencia/emerxencia cando é necesaria a saída do NNA con carácter inmediato, ou cando se necesita recompilar a información necesaria sobre o NNA antes de tomar unha decisión sobre que medida de protección convén.
• Temporal: terá carácter transitorio, ben porque da situación da nena, do neno ou adolescente prevéxase a reunificación deste/a na súa propia familia, ou ben en tanto non se adopte unha medida de protección que revista un carácter máis estable, como o acollemento familiar permanente ou a adopción.
  Este acollemento terá unha duración máxima de dous anos, salvo que o interese superior do neno, da nena ou adolescente aconselle a prórroga da medida pola previsible e inmediata reintegración familiar, ou a adopción doutra medida de protección definitiva. En ningún caso esta prórroga do acollemento temporal poderá superar os 6 meses de duración.
  A Entidade Pública remitiralle ao Ministerio Fiscal un informe xustificativo da situación dun determinado NNA cando este estivese en acollemento familiar temporal durante un período superior a dous anos, debendo xustificar a Entidade Pública as causas polas que non se adoptou unha medida protectora de carácter máis estable nese intervalo.
• Permanente: constituirase ben ao finalizar o prazo de dous anos de acollemento temporal, por non ser posible a reintegración familiar; ou ben directamente en casos de nenos, nenas ou adolescentes con necesidades especiais, ou cando as circunstancias do neno, da nena ou adolescente e a súa familia así o aconsellen.
  A Entidade Pública poderá solicitar do xuíz que atribúa aos acolledores permanentes aquelas facultades da tutela que faciliten o desempeño das súas responsabilidades, atendendo en todo caso ao interese superior do neno, da nena ou adolescente.

En relación á compensación económica, en función das características dos nenos, das nenas ou adolescentes, os acollementos poderán ser:

• Comúns: cando o NNA non presenta ningunha característica física ou psíquica que orixine a necesidade duns coidados ou atencións especiais.
• Especiais: cando o NNA presenta algunha/s característica/s que orixinan a necesidade duns coidados ou atencións especiais que deberán xustificarse documentalmente. En ningún caso considerarase un acollemento como especial en función das características ou situación (social ou económica) da familia acolledora.
• Especializados con dedicación exclusiva: cando o NNA presenta algunha/s característica/s que orixina/n a/s necesidade/é duns coidados ou atencións especiais que deberán xustificarse documentalmente, e que requiren de dedicación que impide que, cando menos un dos membros da parella, desenvolva outra actividade económica. Requiren por parte de familia cualificación, formación ou experiencia.
Considerando o tipo de convivencia entre o NNA e os acolledores, o acollemento poderá ser:
• De convivencia plena: os acolledores ocúpanse as 24 horas do día, os 7 días da semana, do/a NNA acollido/a.
• De fin de semana e/ou vacacións: desenvólvese durante as fins de semana e/ou os períodos vacacionais.
• De día/noite: o acollemento ten lugar durante o día, regresando o neno, nena ou adolescente ao seu domicilio pola noite, ou viceversa.

O procedemento para constituír un acollemento familiar está estruturado nunha serie fases, como son:

• Información
• Formación inicial
• Ofrecemento como familia acolledora
• Valoración da adecuación
• Proposta e resolucións
• Asignación de familia e o neno, a nena ou adolescente.
• Período de transición.
• Formalización
• Seguimento e formación continua
• Preparación para a finalización do acollemento e cesamento

Estas fases do procedemento para a valoración de acollemento seguen unha orde cronolóxica e cada unha delas debe ser completada antes de acceder á seguinte (fases sucesivas), excepto naqueles casos en que se considere necesario axilizar o proceso debido as determinadas circunstancias.

Información: Tal e como se recolle no artigo 20 bis da O. 1/1996 de Protección Xurídica do Menor, as persoas acolledoras teñen dereito a recibir información acerca da natureza e efectos do acollemento. Esta información será facilitada polo persoal especializado na materia, con anterioridade á presentación da solicitude.

Formación inicial: Esta formación será obrigatoria no caso de familia allea, e terá unha duración de 12 horas distribuídas en varias sesións ao longo dun mes. As/as persoas que se ofrecen para o acollemento deberán asistir un mínimo dun 90% das horas lectivas. No caso da familia extensa, o equipo técnico do menor valorará a conveniencia de que cada familia reciba formación específica nesta fase.

Ofrecemento como familia acolledora: De estar interesados en realizar un acollemento, solicitarano por escrito mediante a presentación da solicitude de acollemento familiar, de acordo co ANEXO I (procedemento BS401G ), no caso das ofertas para acollementos en familia allea. Esta solicitude non poderá presentarse ata transcorrido un mes desde o final da formación, co obxecto de facilitar a reflexión sobre o proxecto de acollemento. No caso de familia extensa, o Equipo Técnico do Menor que valore a adecuación pode propoñer que se reduza ou elimine ese prazo, atendendo as circunstancias do caso.

Valoración da adecuación: A Dirección Territorial que corresponda valorará a adecuación ou aptitude das persoas que se ofrecen para o acollemento.
Enténdese por adecuación Enténdese por adecuación a aptitude, capacidade e motivación adecuadas para exercer as responsabilidades inherentes á garda, cubrir as necesidades do NNA e procurarlle unha atención e formación integral nunha contorna afectiva, atendendo sempre as necesidades e interese superior do NNA, así como para asumir as consecuencias, peculiaridades e responsabilidades que implica a medida de acollemento familiare que lle permite ofrecer ao NNA a estabilidade, o afecto, a estimulación, o coidado e o respecto aos seus sinais de identidade que lle permitan un desenvolvemento integral. Nesta valoración terase en conta a súa situación familiar e aptitude educadora, a súa capacidade para atender adecuadamente as necesidades de toda índole das nenas, dos nenos ou adolescentes de que se trate, a congruencia entre a súa motivación e a natureza e finalidade do acollemento segundo a súa modalidade, así como a disposición para facilitar o cumprimento dos obxectivos do plan individual de atención e, de ser o caso, do programa de reintegración familiar, propiciando a relación do NNA coa súa familia de orixe.
Para a avaliación será unha boa praxe obter a colaboración e/ou a información dispoñible dos servizos sociais municipais. A valoración será realizada por técnicos especializados na materia e será ratificada coa declaración de adecuación pola Dirección Territorial, coa proposta do ETM e posterior resolución da Dirección Territorial.

No caso de familia extensa, a valoración inicial será realizada polo ETM da dirección territorial que corresponda. A valoración deberá levarse a cabo nun prazo máximo de tres meses desde a entrega completa da documentación para a oferta.

Con carácter xeral, a valoración psicopedagóxica e social circunscríbese á persoa ou parella solicitante. No caso de haber outras persoas adultas na unidade de convivencia, resulta importante coñecer as súas expectativas e o seu apoio ao proxecto. Se hai NNA e, dado que un proxecto destas características afecta a súa esfera persoal, familiar e social, procedería levar a cabo unha exploración das mesmas para coñecer a súa opinión e sentimentos cara o proxecto familiar

En relación aos instrumentos metodolóxicos, utilizaranse en todos os casos seguintes: a entrevista conxunta semi-estruturada (de ambos os técnicos coa persoa ou parella candidata), entrevista individual semi-estruturada (cada un dos técnicos coas persoas solicitantes) e visita domiciliaria. Queda a criterio técnico o número de intervencións e a posibilidade de administrar probas psicométricas, cuestionarios ou outros materiais estandarizados ou propios.

En calquera caso, despois da formación, haberá un período dun mes de reflexión, antes de presentar o ofrecemento para o acollemento

Os requisitos para valorar a adecuación psicosocial das familias acolledoras, en xeral, son:

• Garantir un estado de saúde física e psíquica adecuado.
• Contar con medios de vida estables e suficientes, salvo excepcións en familias extensas con apoio social.
• Ter unha convivencia superior a dous anos se son parella.
• Mostrar unha actitude favorable ao acollemento e á integración do NNA no núcleo familiar.
• Gozar dunha contorna familiar e social estable e adecuado.
• Non ter circunstancias persoais, familiares ou sociais que impliquen risco para o NNA.
• Ser flexibles e adaptables a novas situacións.
• Comprender a dificultade inherente á situación do NNA.
• Respectar e aceptar a historia, identidade e cultura do NNA.
• Facilitar as relacións do NNA coa súa familia de orixe e cumprir o réxime de visitas.
• Colaborar e comprometerse coa formación e seguimento técnico.
• Ter motivación centrada no interese superior do NNA.
• Deben existir apoios externos na contorna.
• A diferenza de idade entre os acolledores e o NNA debe ser adecuada:
• Carecer de antecedentes penais que representen risco para o NNA.

Por tanto, na valoración da adecuación, tanto en familia allea como extensa, debe quedar recollida a historia persoal, a situación familiar e a aptitude educadora, a capacidade para atender adecuadamente as necesidades de toda índole do NNA, a congruencia entre a súa motivación e a natureza e finalidade do acollemento ao que se dirixe, así como a disposición para facilitar o cumprimento dos obxectivos do Plan Individualizado de Protección e, de haber, do Programa de Reunificación Familiar.

Proposta e resolución. Na proposta de resolución, que se basea farán o informe psicosocial, psicopedagóxico e social, debe quedar constancia de forma clara dos factores de risco e dos protectores do acollemento que se constataron .
A proposta debe estar fundamentada nos factores que motivaron a adecuación ou non adecuación para o acollemento, así como a repercusión que estes factores teñen na atención e benestar da nena, do neno ou adolescente. Deberá constar explicitamente a súa adecuación ou non adecuación.

Unha vez feita a proposta por parte do ETM, a Xefatura Territorial elaborará unha resolución na que figure a adecuación ou non adecuación dos solicitantes, con indicación dos recursos pertinentes.

As adecuacións revisaranse cada tres anos. Esta revisión implicará a actualización no expediente da documentación tida en conta na tramitación que variará no este período. O Servizo de Familia, Infancia e Dinamización Demográfica da Xefatura Territorial que corresponda requiriralle á familia a actualización da documentación. Cando unha familia declarada adecuada estea en situación de espera voluntaria durante dous anos, emitirase resolución de baixa no programa, co obxectivo de manter actualizado o banco de familias acolledoras. Esta resolución emitirase de oficio pola Xefatura Territorial que corresponda tras o trámite de audiencia á familia acolledora. A familia poderá solicitar motivadamente unha prórroga dun ano (ata un máximo de tres) na situación de espera voluntaria cando espere unha rápida modificación das circunstancias que a causaron. Esta baixa non se terá en conta de forma negativa no caso de que a familia solicite incorporarse de novo ao programa. Cando unha familia en situación de espera rexeita tres ou máis propostas de acollemento axustadas ao seu perfil sen motivo xustificado, poderase solicitar resolución de baixa do programa. As propostas de baixa do programa poden ser iniciadas pola familia acolledora, o ETM, ou a entidade que xestione o programa e acollemento.

Asignación de familia e o neno, a nena ou adolescente. Para a asignación da familia ao neno, a nena ou adolescente teranse en conta os seguintes criterios xerais:

• Acollemento previo de irmáns.
• Existencia de convivencia ou relación previa significativa e positiva para o neno, a nena ou adolescente.
• Existencia de recursos na contorna.
• Coñecemento da lingua habitual de uso do neno, a nena ou adolescente.
• Maior adecuación das circunstancias familiares ou sociais coas necesidades do NNA.
• Conveniencia de afastar ou manter ao NNA no contorna socio-comunitario no que se desenvolveu.

Estes criterios teñen que ser valorados e ponderados conforme os principios de necesidade e proporcionalidade atendendo sempre o interese superior do NNA. Aplicaranse de forma flexible, de acordo cunha motivación técnica na procura do interese superior do NNA, cando se trate dun acollemento dun/unha NNA con necesidades especiais. A aplicación ou dispensa destes criterios deberá quedar recollida no expediente

Período de transición. No caso de que sexa necesario un período de convivencia previa de transición ou de axuste do NNA coa familia emitirase unha resolución contemplando a medida que subxace (tutela ou garda) e o recurso provisional (permiso de convivencia, só no caso de familia extensa) que dean cobertura legal á situación do neno, da nena ou adolescente.

O período de transición tamén contará con compensación económica. O período de convivencia terá unha duración máxima de 2 meses prorrogable, por causa xustificada e excepcional, ata un máximo de 4 meses. Este prazo poderá estenderse unicamente debido á falta de informes preceptivos (médico, social, policial) previa autorización do Servizo de Protección de Menores da Dirección Xeral de Familia, Infancia e Dinamización Demográfica. Posteriormente a un permiso de convivencia emitirase unha nova resolución, cuxa data coincidirá co contrato de acollemento, como se indica no apartado seguinte (formalización). A duración do período de transición debe adaptarse ás necesidades da nena, do neno ou adolescentes, en especial aquelas que se deriven da idade.

Formalización. Unha vez que se dispoña dos consentimentos do neno, da nena ou adolescente, no seu caso, e da familia acolledora, farase a proposta de acollemento por parte do Equipo Técnico do Menor (ETM) e unha posterior resolución.

As propostas de acollementos permanentes deben estar sustentadas na medida de tutela.
No expediente constarán os datos persoais, motivo da actuación, valoración da problemática, modalidade e tipo de acollemento, plan de traballo coa familia biolóxica, de ser o caso, a nena, o neno ou adolescente e a familia de acollida. Tamén se deberá especificar, de ser o caso, a proposta de compensación económica especial e xustificación da súa necesidade na que se incluirán os custos orixinados pola atención ao neno, á nena ou adolescente. A compensación económica especial debe atender sempre as necesidades de NNA , que se deberán xustificar documentalmente. Aos acolledores entregaráselles unha copia da resolución na que queden preservados datos relativos a terceiras persoas, así como un informe no que consten os datos necesarios para asumir a garda de forma adecuada sobre as medidas e o plan individual de protección establecidas para a nena, o neno ou adolescente. Xunto coa resolución formalizarase un contrato cuxa data se considerará como de inicio do acollemento. O Equipo Técnico do Menor, deberá garantir que a familia acolledora entenda todos os termos do este contrato e aclarará, previamente á súa firma, as posibles dúbidas que lles xurdan aos acolledores ou ao neno, á nena ou adolescente na lectura completa do contrato. Se os pais consenten o acollemento asinarán a súa conformidade segundo o modelo do ANEXO V. Se non o consenten poderán manifestalo en comparecencia escrita.

Para cada acollemento o ETM elaborará un Plan Individualizado de Protección revisable, que incluirá, como mínimo, a seguinte información:
Historia persoal e familiar, características a destacar, problemática que deu orixe á medida de protección e motivo polo que se considera o acollemento familiar e a familia proposta como a máis idóneo para o NNA e a súa situación.
Aspectos nos que é necesario intervir para facilitar o retorno do NNA.
Plan de actuación con obxectivos concretos e temporalizados, coa familia biolóxica, co neno, a nena ou adolescente e, se é o caso, coa familia de acollida.
Plan de visitas establecidas coa familia biolóxica. Prazo para a revisión do plan individual de protección.
Este Plan Individual de Protección deberá estar recollido na aplicación MENOR, que deberá actualizarse e facilitarse correctamente, incluíndo todos os aspectos indicados e especificando na aplicación a data de revisión establecida para valorar a evolución conseguida ou a necesidade de modificar a intervención (ou o recurso), se é o caso.

Elaborado o Plan Individual de Protección citarase á familia biolóxica e acolledora no servizo de Familia, Infancia e Dinamización Demográfica para expoñerllo e solicitar a súa colaboración no mesmo.

Desde o inicio do acollemento, e sempre que sexa posible, traballarase a reunificación familiar, mediante a colaboración d eles distintos programas e servizos que colaboran coa entidade Pública de Protección de menores.

Seguimento e formación continua. Cada expediente de acollemento temporal de nenos ou nenas de menos de tres anos deberá revisarse cada tres meses, e tense máis de tres anos, cada seis meses (Art.12.6 L.O. 1/96).
Nos acollementos permanentes a revisión terá lugar durante o primeiro ano cada seis meses, e a partir do primeiro ano, cada doce meses. Por outra banda, informarase o Ministerio Fiscal cada seis meses, segundo está recollido no artigo 174.2 do Código Civil.

O seguimento fai referencia aos aspectos do ámbito sanitario, psicolóxico, social, familiar, de convivencia coa familia acolledora, educativo, e económico. Cando se trate de acollemento en familia allea, o ETM levará a cabo polo menos unha vez ao ano unha entrevista individual coa nena, co neno ou co/a adolescente, e outra coa familia acolledora. As entrevistas realizaranse, sempre que as circunstancias permitan nun lugar de seguridade para as nenas, os nenos ou os/as adolescentes, prioritariamente o fogar familiar.

Preparación para a finalización do acollemento e cesamento. O cesamento do acollemento familiar pode ocorrer por diversas razóns, sempre motivadas e tramitado mediante resolución administrativa. As principais causas inclúen:

• Salvagardar o interese superior do menor (NNA).
• Adopción doutra medida de protección máis estable.
• Incumprimento grave da familia acolledora.
• Proposta do Ministerio Fiscal.
• Solicitude da familia acolledora, o NNA (maior de 12 anos) ou os proxenitores, se se verifican cambios favorables nas circunstancias de desamparo.
• Falta de capacidade ou motivación da familia acolledora.
• Falecemento ou incapacidade da persoa acolledora.
• Conversión de acollemento temporal en permanente.
• Reagrupamento familiar.
• Ruptura da convivencia por separación ou divorcio.
• Non aceptación de novas condicións do acollemento.

O cesamento inmediato tamén procede por adopción, maioría de idade, emancipación, morte ou declaración de falecemento do NNA. Sempre se require resolución da Xefatura Territorial, que incluirá a data de efectos e emitirá certificados necesarios para xestións administrativas.

Antes de emitir a resolución administrativa para o cesamento do acollemento familiar, débese escoitar tanto ao NNA, como á familia acolledora, deixando constancia no expediente.

O procedemento de transición será coordinado polo Equipo Técnico do Menor (ETM), involucrando a todas as partes (NNA, familia acolledora, familia de orixe ou adoptiva, e técnicos).

Este proceso debe ser planificado, documentado nun plan de transición e preparado con suficiente antelación, asegurando que todos comprendan e participen na finalización de maneira progresiva e supervisada.

Neste proceso de finalización haberá actuacións que se dirixan ao NNA e outras dirixidas á familia acolledora. As actuacións para levar a cabo en canto ao neno, a nena ou adolescente serán:

• Adecuar os tempos ás necesidades do neno, da nena ou adolescente.
• Servir de soporte emocional ao NNA en todo o proceso. Facilitar a expresión das súas emocións, opinións e dúbidas.
• Xestionar os sentimentos de pertenza.
• Facilitarlle a comprensión da súa nova situación e incorporación á súa historia persoal.
• Proporcionar unha información adecuada e suficiente do cambio que vaia producirse.
• Garantir a súa participación na toma de decisións en función da súa madurez.
• Reestruturar os seus vínculos e acomodación das súas expectativas á realidade da nova situación. En canto á familia acolledora:
• Orientar as intervencións para que a familia acolledora colabore no cesamento do acollemento nas distintas posibilidades de finalización (reintegración coa familia biolóxica, adopción, ...).
• A familia acolledora será oída polo ETM antes de que se adopte calquera resolución que afecte o neno , á nena ou adolescente.
• Facilitar que a familia de acollida comprenda a importancia do seu papel na visión positiva que o neno, a nena ou adolescente teña desa etapa.
• Acompañar e apoiar á familia acolledora. A estes efectos, proporcionaráselle información adecuada e suficiente do cambio que se vai a producir.

DURACIÓN DO ACOLLEMENTO

Inicialmente formalizaranse, preferentemente, acollementos temporais ou de urxencia, co obxecto de non cronificar a medida, tendo en conta que estas modalidades de acollemento implican a previsión de retorno do neno, da nena ou adolescente coa súa familia de orixe a curto prazo ou a adopción doutra medida de protección máis estable.

A súa duración será de como máximo aos 2 anos desde o seu inicio, e unha vez constatada a imposibilidade de que o neno, a nena ou adolescente poida volver coa súa familia nun breve período de tempo, formalizarase, previa declaración de desamparo e asunción de tutela pública, un acollemento permanente ou adoptarase outra medida, como a adopción.

Cando o acollemento teña unha duración prevista superior a un ano facilitarase a documentación pertinente para que a familia acolledora solicite os permisos aos que teña dereito. Nos casos de acollementos permanentes (isto é, cando non se prevé a reintegración familiar a medio ou longo prazo e non se considera idónea a adopción), comunicarase a situación ao Ministerio Fiscal para os efectos de que, se é o caso, promova a tutela común dos acolledores, promoverase directamente pola Entidade Pública ou instarase aos acolledores para que a soliciten directamente no xulgado (art. 239 do Código Civil).

De non ser factible/viable a súa consecución, valorarase a pertinencia de que a Entidade Pública solicite ao xuíz as facultades inherentes á tutela en favor dos acolledores (art.173 bis do Código Civil).

Neste caso será necesario explicarlle con antelación á familia acolledora os beneficios e prexuízos inherente á tutela común. En concreto, entre outros, a perda de apoio técnico do ETM e da compensación económica do acollemento familiar, polo que se recollerá unha comparecencia expresa destes termos.

Como resumo a temporalidade deste recurso de protección, sinalamos:

Máis información:

• Apartado 3.10 da Guía Xurídica para a protección á infancia e á adolescencia